HinhThuc.comHình Thức
Văn bản điện tử và chữ ký số

Lưu bản gốc văn bản điện tử: lưu ở đâu, lập hồ sơ điện tử và giữ được lâu dài

Bản gốc văn bản điện tử lưu trên hệ thống của cơ quan ban hành, không phải bản in hay tệp trong máy cá nhân. Cách lập hồ sơ điện tử và giữ dữ liệu lâu dài.

Low angle view of a modern server cabinet with soft blue indicator lights in a small Vietnamese government records room, an archivist silhouette walking past grey shelves of boxes

Theo Nghị định 30/2020/NĐ-CP, bản gốc văn bản điện tử phải được lưu trên hệ thống của cơ quan, tổ chức ban hành văn bản. Bản gốc là chính tệp đã mang chữ ký số của người có thẩm quyền và của cơ quan, không phải bản in ra giấy, không phải bản chép về máy tính cá nhân, càng không phải bản đính kèm trong một hộp thư điện tử.

Lưu đúng chỗ mới là một nửa việc. Nửa còn lại là lập hồ sơ điện tử để văn bản nằm trong ngữ cảnh công việc của nó, và giữ cho dữ liệu còn đọc được, kiểm được sau nhiều năm. Bài này giải thích từng việc, những rủi ro thường gặp ở cơ quan nhỏ, và các nguyên tắc tối thiểu để kho văn bản điện tử không trở thành một đống tệp không ai dám xoá mà cũng không ai tìm được.

Bản gốc văn bản điện tử và các bản khác

Với văn bản giấy, bản gốc là tờ giấy có chữ ký tay và dấu đỏ, được lưu một bản tại văn thư và một bản trong hồ sơ công việc. Mọi bản khác là bản sao. Văn bản điện tử khó hình dung hơn, vì tệp có thể sao chép vô hạn và các bản sao giống hệt nhau từng bit. Do đó khái niệm bản gốc ở đây gắn với nơi lưu và chuỗi quản lý: bản nằm trên hệ thống của cơ quan ban hành, được hệ thống quản lý từ lúc ký số đến lúc nộp lưu, là bản gốc.

Các bản tải về máy để đọc, đính kèm thư điện tử, chép vào ổ lưu di động đều là bản làm việc. Chúng có thể mang chữ ký số còn toàn vẹn, nhưng không ai bảo đảm chúng không bị thay thế, không bị xoá, không bị lẫn với phiên bản khác. Khi có tranh chấp hay thanh tra, người ta tra về bản trên hệ thống của cơ quan ban hành.

Bản in từ văn bản điện tử là bản in để đọc, trừ khi được làm thành bản sao y theo đúng thủ tục. Một số cơ quan vẫn giữ thói quen in mọi văn bản điện tử để "lưu cho chắc". Bản in đó không thay được bản gốc điện tử, và nếu chỉ còn bản in mà bản điện tử bị mất, cơ quan sẽ không chứng minh được chữ ký số.

Từ đây suy ra một quy tắc dễ nhớ cho văn thư: mọi văn bản đi đã ký số phải có đúng một bản nằm trên hệ thống, gắn với số đăng ký, và mọi bản khác ở bất cứ đâu đều là bản có thể xoá khi xong việc. Khi được hỏi "bản gốc ở đâu", câu trả lời luôn là một vị trí trên hệ thống, không phải một ngăn tủ hay một thư mục trên máy ai đó.

Lập hồ sơ điện tử từng bước

Lập hồ sơ là gom các văn bản cùng một việc, một vấn đề vào một chỗ theo trật tự, để người sau đọc hiểu được công việc đã diễn ra thế nào. Trên môi trường điện tử, trình tự lập hồ sơ theo tinh thần Nghị định 30 như sau; thao tác cụ thể theo hệ thống của cơ quan:

  1. Đầu năm, cơ quan ban hành danh mục hồ sơ: danh sách các hồ sơ dự kiến lập trong năm, ai lập, thời hạn bảo quản.
  2. Khi bắt đầu một công việc, người được giao mở hồ sơ điện tử trên hệ thống theo đúng mục trong danh mục.
  3. Mỗi văn bản đi, văn bản đến, tài liệu phát sinh trong quá trình xử lý được gắn vào hồ sơ đó ngay khi có, không dồn đến cuối năm.
  4. Sắp xếp văn bản trong hồ sơ theo trình tự diễn biến hoặc theo cách hệ thống cho phép; bổ sung thông tin mô tả còn thiếu.
  5. Khi công việc kết thúc, người lập kiểm hồ sơ đủ văn bản chưa, loại bỏ bản trùng, bản nháp không cần giữ theo quy định, rồi đóng hồ sơ.
  6. Hồ sơ đã đóng được nộp lưu vào lưu trữ cơ quan theo thời hạn quy định.

Hồ sơ điện tử chỉ có giá trị khi bước 3 được làm đều. Một hồ sơ chỉ chứa quyết định cuối cùng mà thiếu tờ trình, ý kiến góp ý, văn bản đến làm căn cứ thì người đọc sau không hiểu vì sao quyết định đó được ban hành.

Những gì phải đi cùng một văn bản trong kho lưu

Một văn bản điện tử được lưu tốt không chỉ là một tệp PDF. Để sau này còn tìm được, hiểu được và kiểm được, kho lưu cần giữ cùng nó:

  • Tệp văn bản đã ký số nguyên vẹn, cùng mọi tệp phụ lục tách riêng.
  • Thông tin mô tả: số, ký hiệu, ngày ban hành, tên loại, trích yếu, cơ quan ban hành, người ký, độ mật, độ khẩn, số trang. Các trường thông tin đầu vào cụ thể theo phụ lục Nghị định và yêu cầu của hệ thống.
  • Lịch sử xử lý: ai trình, ai duyệt, ai ký, văn thư cấp số lúc nào, gửi đến đâu, ai đã nhận.
  • Liên kết với hồ sơ công việc mà văn bản thuộc về.
  • Với văn bản đến: thông tin về kết quả kiểm tra chữ ký số lúc tiếp nhận, để sau này nếu phần mềm đọc báo trạng thái khác thì vẫn còn căn cứ đối chiếu.
  • Với văn bản đã bị thu hồi, đính chính, thay thế: liên kết đến văn bản thu hồi, đính chính, thay thế tương ứng.

Phần lớn các mục trên do hệ thống tự ghi nếu mọi người làm trên hệ thống. Chúng chỉ mất khi văn bản đi đường vòng: ký rời, gửi qua thư điện tử cá nhân, lưu trong máy riêng.

Rủi ro thường gặp ở cơ quan nhỏ

Bản gốc nằm trong máy của một người. Ở đơn vị chưa có hệ thống, văn thư lưu văn bản đã ký số trên máy mình. Máy hỏng, người chuyển công tác, và kho văn bản đi theo. Cách phòng là có một nơi lưu chung có phân quyền, sao lưu định kỳ, và bàn giao có biên bản khi đổi người.

Lưu trong hộp thư điện tử. Văn bản đến qua thư điện tử được để nguyên trong hộp thư, không tải về lưu. Hộp thư đầy, bị xoá, hoặc tài khoản bị khoá là mất văn bản.

Nhiều bản cùng một văn bản. Một văn bản được tải về nhiều lần, đổi tên mỗi lần một kiểu, rải ở nhiều thư mục. Khi cần, không ai chắc bản nào là bản đã gửi đi. Giữ một bản gốc duy nhất ở nơi lưu chính thức; các bản làm việc xoá khi xong việc.

Sao lưu nhưng chưa bao giờ thử khôi phục. Có sao lưu mà không biết khôi phục có chạy không thì cũng như không có. Định kỳ thử lấy lại vài tệp từ bản sao lưu.

Phần mềm đọc báo chữ ký "không xác định" sau vài năm. Chứng thư số của người ký có thời hạn; khi kiểm lại văn bản cũ, tuỳ phần mềm và cấu hình, trạng thái hiển thị có thể khác lúc mới ký. Điều này không tự động có nghĩa văn bản mất giá trị. Lưu kèm kết quả kiểm tra tại thời điểm ký, nhận và thông tin trên hệ thống là cách giữ căn cứ; các giải pháp kỹ thuật lưu giữ chữ ký lâu dài theo hướng dẫn của ngành lưu trữ và đơn vị quản trị hệ thống.

Nộp lưu và thời hạn bảo quản

Hồ sơ điện tử đã đóng được nộp lưu vào lưu trữ cơ quan, giống như hồ sơ giấy. Thời hạn nộp lưu, thời hạn bảo quản từng loại hồ sơ, thủ tục giao nhận do quy định về lưu trữ và bảng thời hạn bảo quản của ngành, của cơ quan quyết định. Văn thư và người lập hồ sơ không tự quyết thời hạn giữ hay xoá văn bản điện tử.

Một sai lầm phổ biến là nghĩ văn bản điện tử không chiếm chỗ nên cứ để nguyên trên hệ thống, không cần nộp lưu. Thực tế, hệ thống quản lý văn bản phục vụ công việc hằng ngày, còn lưu trữ cơ quan có nhiệm vụ giữ tài liệu theo thời hạn, bảo đảm khả năng đọc lâu dài khi định dạng và phần mềm thay đổi. Không nộp lưu là để hồ sơ ở lại một hệ thống có thể bị thay thế, nâng cấp, chuyển đổi dữ liệu mà không ai chịu trách nhiệm cuối cùng về nó.

Ngược lại, xoá văn bản điện tử trên hệ thống chỉ vì "đã có bản in" hay "đã quá lâu" là sai. Việc huỷ tài liệu hết giá trị phải theo thủ tục huỷ tài liệu của quy định về lưu trữ, có hội đồng, có danh mục, có quyết định. Cơ quan nên đối chiếu quy định hiện hành của ngành lưu trữ trước khi xây dựng quy trình nộp lưu điện tử.

Sao lưu và an toàn dữ liệu: nguyên tắc tối thiểu

Cơ quan có hệ thống do cấp trên quản trị thường được bảo đảm sao lưu ở cấp hệ thống. Cơ quan tự quản kho văn bản, hoặc đơn vị sự nghiệp, doanh nghiệp tham khảo cách làm này, nên tự đặt tối thiểu các nguyên tắc sau:

  • Có ít nhất hai bản sao lưu ở hai nơi khác nhau, một bản không nằm cùng toà nhà với máy chủ hoặc máy lưu chính.
  • Sao lưu theo lịch cố định và ghi nhật ký mỗi lần sao lưu: ngày, người làm, kết quả.
  • Phân quyền: người xem, người thêm văn bản, người có quyền xoá là những nhóm khác nhau; quyền xoá thu hẹp nhất có thể.
  • Thiết bị lưu có mật khẩu, máy tính có cập nhật bảo mật; không cắm thiết bị lưu lạ vào máy chứa kho văn bản.
  • Văn bản có thông tin cá nhân của người dân, người lao động được giới hạn quyền xem theo đúng nhu cầu công việc.
  • Khi thay máy, đổi phần mềm, chuyển hệ thống: lập danh sách văn bản trước và sau khi chuyển, đếm đủ số lượng, mở thử ngẫu nhiên để kiểm chữ ký số còn toàn vẹn.

Những nguyên tắc này không thay cho quy định về an toàn thông tin của cơ quan, chỉ là phần tối thiểu để văn thư tự kiểm. Nếu cơ quan có bộ phận công nghệ thông tin, việc sao lưu nên được giao rõ cho họ, còn văn thư giữ phần kiểm danh sách và đối chiếu.

Câu hỏi thường gặp

Văn bản điện tử có cần in ra để lưu một bản giấy không?

Nghị định 30 quy định bản gốc văn bản điện tử lưu trên hệ thống của cơ quan ban hành. Không có yêu cầu chung phải in ra giấy để lưu. Một số loại hồ sơ có thể có yêu cầu riêng theo quy định chuyên ngành; khi đó làm bản sao y từ điện tử ra giấy chứ không chỉ in.

Văn bản đến dạng điện tử thì bên nhận lưu thế nào?

Bên nhận lưu văn bản đến trên hệ thống của mình kèm thông tin tiếp nhận, và gắn vào hồ sơ công việc xử lý văn bản đó. Bản gốc của văn bản vẫn là bản do cơ quan ban hành lưu; bên nhận giữ bản đã nhận nguyên vẹn để làm căn cứ xử lý.

Có được xoá bản dự thảo sau khi văn bản đã ban hành không?

Tuỳ quy định về thành phần hồ sơ của từng loại việc. Một số dự thảo có ý kiến góp ý là tài liệu cần giữ trong hồ sơ để thể hiện quá trình hình thành văn bản. Không tự xoá trên hệ thống; theo hướng dẫn lập hồ sơ của cơ quan.

Đổi sang hệ thống quản lý văn bản mới thì văn bản cũ xử lý ra sao?

Dữ liệu cũ phải được chuyển đầy đủ hoặc được giữ ở nơi lưu có thể truy cập, kèm thông tin mô tả và lịch sử xử lý. Trước khi tắt hệ thống cũ, đối chiếu số lượng, mở thử văn bản ngẫu nhiên và kiểm chữ ký số. Việc này cần có kế hoạch và biên bản.

Thời hạn bảo quản văn bản điện tử có khác văn bản giấy không?

Thời hạn bảo quản căn cứ vào giá trị của hồ sơ, tài liệu, không căn cứ vào định dạng. Hồ sơ điện tử và hồ sơ giấy cùng loại có thời hạn bảo quản như nhau theo bảng thời hạn của ngành, của cơ quan. Đối chiếu quy định hiện hành về lưu trữ.

Cơ quan nhỏ không có máy chủ thì lưu văn bản điện tử ở đâu?

Trước hết kiểm xem cơ quan cấp trên có cung cấp hệ thống dùng chung không. Nếu chưa, dùng một nơi lưu chung có phân quyền, sao lưu định kỳ sang thiết bị thứ hai, và ghi rõ trong quy chế ai chịu trách nhiệm. Tránh lưu duy nhất trên máy cá nhân hoặc trong hộp thư điện tử.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138