Khi số hoá văn bản giấy để làm bản sao điện tử theo Nghị định 30/2020/NĐ-CP, thông số kỹ thuật nêu trong phụ lục là: định dạng PDF phiên bản 1.4 trở lên, ảnh màu, độ phân giải tối thiểu 200 dpi, tỷ lệ số hoá 100%. Bạn nên đối chiếu câu chữ trong bản gốc phụ lục khi đưa vào quy chế, vì đây là căn cứ để bản số hoá được ký số và có giá trị như bản sao y.
Bốn con số này nghe đơn giản, nhưng mỗi con số loại bỏ một kiểu bản quét quen thuộc: quét đen trắng cho nhẹ tệp làm mất màu đỏ của dấu; quét 100 dpi cho nhanh làm chữ nhỏ và dấu nhoè; thu nhỏ trang để vừa khổ làm sai tỷ lệ; lưu ảnh JPG rời từng trang thay vì một tệp PDF. Bài này giải thích lý do của từng thông số, cách cài máy quét, và cách kiểm bản số hoá trước khi chuyển sang ký số.
Bốn thông số và lý do của chúng
Bảng dưới đây đi qua từng thông số theo phụ lục Nghị định 30, kèm lý do thực tế và lỗi thường gặp nếu bỏ qua:
| Thông số | Theo phụ lục | Vì sao | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Định dạng | PDF, phiên bản 1.4 trở lên | Một tệp chứa nhiều trang, hiển thị như nhau trên mọi máy, ký số được | Lưu ảnh JPG từng trang, gửi tệp nén |
| Màu | Ảnh màu | Giữ màu đỏ của dấu, màu mực chữ ký, màu các ghi chú để phân biệt bản chính | Quét đen trắng, dấu thành vệt xám |
| Độ phân giải | Tối thiểu 200 dpi | Chữ cỡ nhỏ ở nơi nhận, ký hiệu người soạn, chữ trên dấu vẫn đọc được | Quét 100–150 dpi cho nhẹ tệp |
| Tỷ lệ | 100% | Bản số hoá đúng kích thước bản giấy, in ra đúng khổ, so được với bản chính | Chọn "vừa trang" làm co trang, hoặc cắt mất mép |
Độ phân giải 200 dpi là mức tối thiểu, không phải mức tối ưu. Với văn bản có chữ rất nhỏ, có bảng số liệu dày đặc, hay dấu đóng mờ, nâng lên 300 dpi thường cho kết quả dễ đọc hơn hẳn, đổi lại tệp nặng hơn. Mức cụ thể cho từng loại tài liệu cơ quan bạn nên quy định trong hướng dẫn nội bộ, miễn không thấp hơn mức tối thiểu.
Chuẩn bị bản giấy trước khi quét
Nhiều lỗi của bản số hoá sinh ra trước khi tờ giấy chạm vào máy quét. Trước khi bấm quét, văn thư nên làm:
- Xác định đúng bản cần số hoá: bản chính hay bản gốc, theo yêu cầu của việc sao; không lấy một bản photo trong hồ sơ để quét thay.
- Đếm số trang và đối chiếu với số trang ghi trên văn bản (nếu có), kiểm phụ lục đi kèm đã đủ chưa.
- Gỡ ghim, kẹp, băng dính một cách nhẹ tay; với trang dán thêm, giấy than, giấy mỏng thì quét từng tờ trên mặt kính, không cho qua khay nạp tự động.
- Vuốt phẳng góc gấp, nếp quăn; trang bị rách thì quét trên mặt kính, không dán băng dính đè lên chữ.
- Kiểm mặt sau: có ghi chú, có dấu giáp lai hay chữ ký ở mặt sau không. Nếu có, mặt sau cũng phải quét.
- Ghi lại thông tin văn bản sắp số hoá (số ký hiệu, ngày, số trang) để đối chiếu sau khi quét.
Một bản giấy quan trọng mà đã cũ, giòn, ố vàng thì không nên cho qua khay nạp tự động. Mất năm phút quét tay trên mặt kính tốt hơn làm rách bản chính.
Cài máy quét đúng thông số
Tên mục trong phần mềm điều khiển máy quét khác nhau theo hãng và phiên bản, nhưng những lựa chọn dưới đây máy nào cũng có, bạn dò theo nghĩa:
- Chọn chế độ màu đầy đủ, không chọn đen trắng hay thang độ xám.
- Đặt độ phân giải từ 200 dpi trở lên; với văn bản chữ nhỏ hoặc dấu mờ, chọn 300 dpi.
- Đặt khổ giấy đúng khổ bản gốc, thường là A4; tắt các chức năng tự thu nhỏ hay "vừa trang".
- Tắt chức năng tự xoá trang trắng nếu văn bản có trang cố ý để trống, hoặc kiểm lại số trang sau khi quét.
- Chọn đầu ra là một tệp PDF nhiều trang; nếu phần mềm cho chọn phiên bản PDF, chọn từ 1.4 trở lên.
- Bật chức năng quét hai mặt nếu bản gốc có nội dung hai mặt.
- Lưu cấu hình này thành một chế độ quét có tên rõ, để lần sau chọn lại khỏi cài từng mục.
Nếu máy quét dùng chung với các phòng khác, kiểm lại cấu hình trước mỗi đợt số hoá. Người dùng trước có thể đã đổi về đen trắng cho việc của họ.
Kiểm bản số hoá trước khi ký số
Đủ trang, đúng thứ tự. Đếm số trang trong tệp, so với số trang của bản giấy. Lật qua từng trang để chắc không có trang bị kéo hai tờ một lúc, không có trang lộn ngược.
Đọc được mọi chữ. Phóng to vùng chữ nhỏ nhất của văn bản, thường là nơi nhận và ký hiệu người soạn thảo, xem có đọc được không. Đọc không được thì quét lại ở độ phân giải cao hơn.
Dấu và chữ ký rõ. Dấu phải ra màu đỏ, đọc được tên cơ quan trên dấu; chữ ký tay thấy rõ nét. Đây là phần làm nên giá trị của bản chính được sao.
Không cắt mép, không nghiêng. Trang nghiêng nhiều hoặc mất mép là dấu hiệu đặt giấy lệch. Một số phần mềm có chức năng tự làm thẳng, nhưng không được dùng chức năng làm thay đổi nội dung như tẩy vết bẩn bằng cách vẽ lại.
Dung lượng hợp lý. Tệp quá lớn khó gửi, quá nhỏ thường là dấu hiệu nén mạnh làm vỡ chữ. Có thể điều chỉnh mức nén nhưng phải mở lại xem chữ còn sắc không.
Không chỉnh sửa nội dung. Bản số hoá phải phản ánh trung thực bản giấy, kể cả vết bút phê, vết gấp. Che, xoá, ghép bất cứ thứ gì trên ảnh là làm sai bản sao.
Nhận dạng chữ: tiện cho tra cứu nhưng không thay ảnh gốc
Nhiều phần mềm quét có chức năng nhận dạng chữ, thêm một lớp chữ ẩn dưới ảnh trang để bạn tìm kiếm và sao chép được nội dung. Chức năng này rất có ích cho tra cứu: gõ một cụm từ là tìm ra văn bản trong kho hàng nghìn tệp. Tuy vậy cần hiểu rõ hai điều.
Thứ nhất, lớp chữ nhận dạng có thể sai, nhất là với chữ tiếng Việt có dấu trên bản in mờ, chữ trong bảng, chữ viết tay. Khi trích nội dung từ lớp chữ này vào văn bản mới, bạn phải đối chiếu lại với ảnh trang. Phần có giá trị của bản số hoá là ảnh trang, không phải lớp chữ.
Thứ hai, việc nhận dạng chữ phải làm trước khi ký số. Chữ ký số gắn với tệp tại thời điểm ký; chạy nhận dạng chữ trên tệp đã ký là sửa tệp, chữ ký sẽ báo không toàn vẹn. Nếu cơ quan muốn bản số hoá có lớp chữ để tra cứu, đưa bước nhận dạng vào ngay sau bước quét, trước khi chuyển văn thư ký số. Nếu dùng dịch vụ nhận dạng chữ trực tuyến bên ngoài, cân nhắc kỹ vì văn bản có thể chứa thông tin cá nhân hoặc thông tin nội bộ; ưu tiên công cụ chạy trên máy của cơ quan hoặc công cụ đã được cơ quan cho phép.
Lưu bản số hoá và gắn vào hồ sơ
Bản số hoá làm xong mà để lẫn trong thư mục tải về của máy văn thư thì công sức quét coi như mất một nửa. Sau khi kiểm và (nếu là bản sao y) ký số, nên làm tiếp:
- Đưa tệp lên hệ thống quản lý văn bản hoặc kho lưu của cơ quan, nhập các thông tin mô tả tối thiểu: số, ký hiệu, ngày, cơ quan ban hành, trích yếu, số trang, hình thức (bản số hoá để tra cứu hay bản sao y).
- Gắn tệp vào đúng hồ sơ công việc mà bản giấy thuộc về, để người tra hồ sơ thấy đủ cả hai dạng.
- Ghi vào sổ hoặc hệ thống theo dõi: ai quét, ngày quét, quét từ bản nào (bản chính, bản gốc hay bản sao), ai kiểm.
- Xoá các tệp tạm trên máy quét và máy cá nhân sau khi đã lưu chính thức, nhất là với văn bản có thông tin cá nhân của người dân.
- Trả bản giấy về đúng vị trí trong hồ sơ giấy, giữ nguyên thứ tự; số hoá không thay cho việc bảo quản bản giấy, trừ khi có quyết định khác theo quy định về lưu trữ.
Thông tin mô tả nhập kỹ ngay từ đầu giúp tra cứu sau này nhanh hơn nhiều so với dựa vào lớp chữ nhận dạng, vốn có thể sai ở chính những chỗ quan trọng như số ký hiệu.
Số hoá để sao y khác với số hoá để tra cứu
Không phải lần quét nào cũng nhằm tạo bản sao y. Nhiều cơ quan số hoá cả kho văn bản cũ để tra cứu cho nhanh, để giảm việc lục tủ. Bản số hoá kiểu này phục vụ nội bộ, không cần ký số của cơ quan, và không có giá trị bản sao. Nó vẫn nên theo thông số tối thiểu nói ở trên để sau này khi cần làm bản sao y không phải quét lại, nhưng việc ký số chỉ làm khi có quyết định sao.
Ví dụ giả định: UBND phường Tân Hoà, tỉnh X quyết định số hoá toàn bộ văn bản đi của mười năm trước để tra cứu. Văn thư quét theo thông số chuẩn, đặt tên tệp theo số ký hiệu, nhập thông tin vào hệ thống tra cứu. Một năm sau, một doanh nghiệp cần bản sao có giá trị của một quyết định cũ; văn thư lấy tệp đã quét, đối chiếu lại với bản giấy, trình người có thẩm quyền cho sao, rồi mới ký số của cơ quan.
Việc số hoá tài liệu lưu trữ ở quy mô lớn còn chịu các quy định chuyên ngành về lưu trữ, có yêu cầu chi tiết hơn về siêu dữ liệu, định dạng bảo quản lâu dài. Cơ quan đang làm dự án số hoá kho lưu trữ nên đối chiếu hướng dẫn hiện hành của ngành lưu trữ, không chỉ dựa vào thông số trong bài này.
Câu hỏi thường gặp
Quét đen trắng có được không nếu văn bản chỉ có chữ đen?
Phụ lục Nghị định 30 yêu cầu ảnh màu khi số hoá văn bản giấy để làm bản sao điện tử. Văn bản hành chính gần như luôn có dấu đỏ và chữ ký màu, quét đen trắng sẽ làm mất thông tin quan trọng để nhận biết bản chính. Vì vậy không nên quét đen trắng cho mục đích sao y.
Có nên quét 600 dpi cho thật nét không?
Không cần cho văn bản hành chính thông thường. Mức 600 dpi tạo tệp rất nặng, khó gửi qua hệ thống, trong khi 200 đến 300 dpi đã đủ đọc chữ và dấu. Mức cao chỉ nên dùng cho tài liệu đặc biệt như bản đồ, bản vẽ chi tiết, theo hướng dẫn riêng.
Ghép nhiều tệp quét rời thành một PDF có làm mất giá trị không?
Ghép trước khi ký số thì không sao, miễn thứ tự trang đúng và không trang nào bị nén làm mờ. Điều quan trọng là văn thư ký số của cơ quan lên tệp hoàn chỉnh cuối cùng. Ghép thêm trang sau khi đã ký là sửa tệp, chữ ký sẽ không còn toàn vẹn.
Có thể chụp văn bản bằng điện thoại thay máy quét không?
Ảnh chụp điện thoại thường bị méo phối cảnh, lệch sáng và khó bảo đảm tỷ lệ 100%. Cho mục đích sao y theo Nghị định 30, nên dùng máy quét. Ảnh chụp chỉ dùng để gửi nhanh nội dung tham khảo, không thay bản số hoá.
Bản số hoá có cần ghi chú là đã đối chiếu với bản chính không?
Khi làm sao y từ giấy sang điện tử, chữ ký số của cơ quan sao văn bản cùng dòng thông tin hình thức sao chính là xác nhận đó. Không cần viết thêm chữ lên ảnh trang. Việc đối chiếu được ghi trong sổ hoặc hệ thống theo dõi bản sao theo quy chế.
Tệp số hoá quá nặng thì giảm dung lượng thế nào?
Dùng chức năng tối ưu hoặc nén của phần mềm PDF với mức vừa phải, rồi mở lại xem chữ nhỏ, dấu và chữ ký có còn rõ không. Không hạ xuống dưới 200 dpi và không chuyển sang đen trắng. Mọi thao tác giảm dung lượng phải làm trước khi ký số.