Khi trích nguyên văn một văn bản khác, đặt phần trích trong ngoặc kép, giữ nguyên từng chữ và dấu câu của bản gốc, ghi rõ trích từ điều, khoản nào của văn bản nào, và đánh dấu bằng dấu ba chấm trong ngoặc ở chỗ lược bỏ. Đoạn trích dài thì tách thành đoạn riêng. Phụ lục Nghị định 30/2020/NĐ-CP quy định cách viện dẫn tên văn bản, còn cách trích nguyên văn là thông lệ trình bày mà các cơ quan dùng thống nhất.
Trích sai một chữ trong văn bản hành chính có thể đổi nghĩa cả quy định. Bài này giúp bạn quyết định khi nào nên trích nguyên văn, khi nào chỉ nên nêu ý, và trình bày phần trích sao cho người đọc thấy rõ đâu là lời của văn bản gốc, đâu là lời của cơ quan mình. Cách ghi tên văn bản lần đầu và lần sau đã có bài riêng ở danh mục viết hoa, viết tắt; ở đây tập trung vào phần trích.
Trích nguyên văn hay nêu ý: chọn theo mục đích
Không phải lần nhắc tới văn bản khác nào cũng cần trích nguyên văn. Bảng dưới gợi ý cách chọn theo mục đích của đoạn văn.
| Mục đích | Nên chọn | Lý do |
|---|---|---|
| Trả lời câu hỏi về việc áp dụng một quy định | Trích nguyên văn khoản, điểm liên quan | Người hỏi cần thấy đúng câu chữ để tự đối chiếu |
| Nhắc lại chỉ đạo của cấp trên để giao việc | Nêu ý, kèm số và ngày văn bản | Người nhận cần biết làm gì, có thể đọc văn bản gốc nếu cần |
| Giải thích vì sao từ chối hoặc chưa giải quyết hồ sơ | Trích nguyên văn điều kiện bị thiếu | Tránh tranh cãi về cách hiểu |
| Báo cáo kết quả thực hiện một kế hoạch | Nêu ý, nhắc tên mục của kế hoạch | Trích nguyên văn làm báo cáo dài mà không thêm thông tin |
| Văn bản sửa đổi, bổ sung | Trích nguyên văn phần được sửa và phần mới | Văn bản sửa đổi phải chính xác tới từng chữ |
Nguyên tắc chung: trích nguyên văn khi câu chữ chính xác là điều người đọc cần; nêu ý khi người đọc chỉ cần biết hướng xử lý. Khi đã nêu ý thì diễn đạt bằng lời của mình, không đặt trong ngoặc kép, và không thêm hay bớt ý so với bản gốc.
Trình bày một trích dẫn ngắn trong câu
Ngoặc kép bao trọn phần trích. Ví dụ giả định, câu trong công văn viết như sau — Theo khoản 2 Điều 4 Quy chế làm việc của Ủy ban nhân dân xã An Phú, hồ sơ phải "được chuyển cho người giải quyết trong ngày làm việc tiếp nhận". Trong cả văn bản, dùng một kiểu dấu ngoặc kép, không trộn dấu thẳng với dấu cong.
Ghi nguồn ngay trước phần trích. Nguồn gồm điều, khoản, điểm và tên văn bản. Đặt nguồn trước giúp người đọc biết ngay đang đọc lời của ai. Theo cách viết quen dùng, viện dẫn đi từ đơn vị nhỏ đến lớn: điểm, khoản, Điều, rồi tên văn bản.
Giữ nguyên chữ của bản gốc. Kể cả khi bản gốc dùng một từ bạn thấy chưa hay, hoặc cách viết hoa khác cách cơ quan bạn đang dùng, phần trong ngoặc kép vẫn giữ nguyên. Muốn sửa thì chuyển sang nêu ý.
Dấu câu cuối. Khi phần trích là một câu trọn vẹn và kết thúc cả câu văn của bạn, dấu chấm có thể đặt trong ngoặc kép nếu nó thuộc bản gốc. Khi phần trích chỉ là một cụm nằm giữa câu, dấu chấm của câu văn đặt sau ngoặc kép. Chọn một cách và giữ trong cả văn bản.
Không vừa ngoặc kép vừa in nghiêng vừa in đậm. Một dấu hiệu là đủ. Ngoặc kép đã cho biết đây là lời trích; thêm nghiêng và đậm làm câu nặng và không thêm thông tin.
Đoạn trích dài: tách đoạn và giữ nguyên bố cục gốc
Khi phần cần trích dài hơn hai ba dòng, hoặc gồm nhiều điểm a), b), c), viết lẫn trong câu sẽ rất khó đọc. Cách làm quen dùng là kết câu dẫn bằng dấu hai chấm, rồi đặt phần trích thành đoạn riêng, giữ nguyên số khoản, ký hiệu điểm như bản gốc. Ví dụ giả định: "Khoản 3 Điều 6 Quy chế quy định như sau:" rồi xuống dòng, đặt nguyên văn khoản 3 trong ngoặc kép.
Đoạn trích tách riêng có thể lùi lề vào thêm hoặc in nghiêng để phân biệt với lời văn của cơ quan mình. Nghị định không quy định cách này; nếu cơ quan bạn đã có thói quen nhất định, như văn bản sửa đổi giữ chữ đứng trong ngoặc kép, thì làm theo thói quen đó cho thống nhất. Điều quan trọng là người đọc không lẫn đâu là quy định gốc, đâu là ý kiến của cơ quan trả lời.
Khi đoạn trích có nhiều đoạn văn, cách phổ biến là mở ngoặc kép ở đầu đoạn đầu và đóng ở cuối đoạn cuối. Không cần đặt ngoặc kép cho từng đoạn, trừ khi giữa các đoạn có lời của bạn chen vào.
Đừng trích cả một điều dài chỉ để dẫn tới một câu. Nếu chỉ khoản 3 liên quan, trích khoản 3; người đọc cần cả điều thì có thể mở văn bản gốc. Văn bản trả lời mà trích liên tục ba bốn điều dài thường là dấu hiệu người soạn chưa lọc được quy định nào áp dụng cho tình huống.
Lược bỏ và chêm lời trong phần trích
Đôi khi bạn chỉ cần phần đầu và phần cuối của một khoản, hoặc phải thêm một chữ để câu trích khớp với câu của mình. Thông lệ trình bày như sau:
- Đánh dấu chỗ lược bỏ bằng dấu ba chấm đặt trong ngoặc đơn hoặc ngoặc vuông, tuỳ quy ước cơ quan. Không cắt im lặng, vì người đọc sẽ tưởng phần trích là trọn vẹn.
- Không lược phần làm đổi nghĩa. Bỏ cụm "trừ trường hợp …" ở cuối một quy định là biến một quy tắc có ngoại lệ thành quy tắc tuyệt đối. Nếu phần ngoại lệ không liên quan, vẫn nên giữ hoặc nói rõ đã lược phần ngoại lệ.
- Chêm lời của mình trong ngoặc vuông khi cần làm rõ một từ trong phần trích, ví dụ "cơ quan đó [Sở Nội vụ tỉnh X]". Ngoặc vuông cho biết chữ này không có trong bản gốc.
- Không sửa lỗi chính tả của bản gốc trong ngoặc kép. Nếu thật cần, giữ nguyên và ghi chú ngắn sau phần trích, hoặc chuyển sang nêu ý.
- Đọc lại phần trích cạnh bản gốc sau khi lược, xem câu còn đúng nghĩa không.
Những quy ước này quen thuộc trong văn bản hành chính và văn bản học thuật, không phải quy định thể thức của Nghị định. Nếu quy chế công tác văn thư của cơ quan bạn có cách khác, theo quy chế; điều cần giữ là người đọc luôn nhận ra chỗ nào đã bị lược hoặc thêm.
Trích từ đơn, thư của người dân và doanh nghiệp
Công văn trả lời người dân, doanh nghiệp thường cần nhắc lại họ đã hỏi gì. Đây là trường hợp trích dẫn có thêm yêu cầu về thông tin cá nhân:
- Nêu ý câu hỏi thay vì trích nguyên văn cả lá đơn, nhất là khi đơn có lời lẽ bức xúc. Ví dụ giả định: "Ông (bà) đề nghị được hướng dẫn thủ tục …".
- Nếu cần trích một câu để tránh hiểu sai yêu cầu, trích đúng câu đó trong ngoặc kép, không trích phần kể hoàn cảnh riêng.
- Không đưa số căn cước, địa chỉ chi tiết, thông tin sức khoẻ, thông tin gia đình của người gửi vào phần trích, trừ khi chính nội dung trả lời cần đến. Văn bản trả lời có thể được gửi nhiều nơi nhận và lưu lâu dài.
- Với thư của doanh nghiệp, trích tên doanh nghiệp đúng như trên văn bản họ gửi, kể cả cách viết hoa, vì đó là tên đã đăng ký.
- Khi trả lời nhiều câu hỏi trong một văn bản, đánh số từng câu hỏi theo thứ tự trong văn bản gốc, nêu ý câu hỏi rồi trả lời ngay bên dưới. Cách này dễ theo dõi hơn trích cả khối câu hỏi rồi trả lời gộp.
Phần bảo vệ thông tin cá nhân không chỉ là chuyện trình bày; nếu không chắc nội dung nào được nêu trong văn bản trả lời, hỏi bộ phận pháp chế hoặc người phụ trách trước khi trình ký.
Lấy phần trích từ đâu để không trích nhầm bản
Trích từ bản gốc hoặc bản sao hợp lệ. Văn bản chép lại trên các trang web không chính thức có thể thiếu chữ, sai dấu, hoặc là bản dự thảo. Phần trích phải lấy từ văn bản đã ban hành mà cơ quan bạn nhận được, hoặc từ cơ sở dữ liệu văn bản chính thức.
Kiểm văn bản còn hiệu lực và đã được sửa đổi chưa. Một khoản có thể đã được sửa bởi văn bản khác. Trích nguyên văn khoản cũ trong khi nó đã bị thay là lỗi nặng hơn mọi lỗi trình bày.
Sao chép từ tệp, rồi dò lại bằng mắt. Chép từ tệp điện tử giảm lỗi gõ, nhưng tệp quét qua nhận dạng chữ hay sai dấu tiếng Việt, đổi số 0 thành chữ O. Luôn dò lại phần trích với bản gốc.
Xoá định dạng thừa sau khi dán. Đoạn dán từ tệp khác thường mang theo phông, cỡ chữ, khoảng cách riêng. Dán ở dạng chỉ giữ chữ rồi áp định dạng của văn bản mình, để phần trích không lệch cỡ so với lời văn xung quanh.
Ghi lại nguồn để người duyệt kiểm. Khi trình dự thảo, kèm bản chụp hoặc tệp văn bản gốc, đánh dấu đoạn đã trích. Người duyệt kiểm trong vài giây thay vì phải tự đi tìm.
Lỗi trích dẫn hay gặp khi soát văn bản
Khi đọc soát văn bản có trích dẫn, đặc biệt là công văn trả lời và văn bản sửa đổi, người duyệt thường gặp các lỗi sau. Mỗi lỗi đều làm người nhận mất lòng tin vào phần còn lại của văn bản:
- Đặt trong ngoặc kép một câu đã bị diễn đạt lại, nên khi đối chiếu bản gốc không thấy câu đó.
- Ghi nguồn sai điều, khoản vì dự thảo của văn bản gốc và bản ban hành có số điều khác nhau.
- Trích từ văn bản đã bị thay thế mà không ghi rõ, khiến người nhận áp dụng quy định cũ.
- Mở ngoặc kép mà quên đóng, hoặc đóng sai chỗ, nên không rõ phần trích kết thúc ở đâu.
- Lược bỏ không đánh dấu, khiến phần trích trông như một câu trọn vẹn của bản gốc.
- Đoạn trích dán từ tệp khác giữ nguyên phông, cỡ chữ lạ, nhìn là biết chép từ nơi khác.
Với văn bản có nhiều trích dẫn, cách soát nhanh là tìm toàn bộ dấu ngoặc kép, đếm xem số dấu mở và đóng có khớp không, rồi đối chiếu từng phần trích với bản gốc theo đúng nguồn đã ghi.
Câu hỏi thường gặp
Trích một khoản của nghị định trong công văn có cần ghi đủ số và ngày của nghị định không?
Lần đầu nhắc tới văn bản đó trong công văn thì ghi đầy đủ tên loại, số, ký hiệu, ngày ban hành, cơ quan ban hành và trích yếu theo quy định về viện dẫn trong phụ lục Nghị định 30. Các lần sau chỉ cần tên loại và số, ký hiệu.
Ngoặc kép trong văn bản hành chính dùng loại nào?
Nghị định không quy định kiểu dấu ngoặc kép. Điều cần là thống nhất một kiểu trong toàn văn bản, không lẫn ngoặc kép thẳng và ngoặc kép cong. Trình soạn thảo thường tự đổi dấu, nên kiểm lại ở các đoạn dán từ nơi khác.
Có được tóm tắt quy định rồi đặt trong ngoặc kép không?
Không nên. Ngoặc kép báo hiệu nguyên văn. Phần đã tóm tắt hoặc diễn đạt lại là lời của cơ quan mình, nên viết không có ngoặc kép, kèm nguồn điều khoản để người đọc có thể tra bản gốc.
Khi trích một quy định có ngoại lệ mà ngoại lệ không liên quan, có lược được không?
Có thể lược, nhưng phải đánh dấu chỗ lược và không làm người đọc hiểu nhầm rằng quy định không có ngoại lệ. Khi phần ngoại lệ có thể ảnh hưởng tới người nhận, giữ nguyên là an toàn hơn.
Đoạn trích dài có cần lùi lề không?
Không bắt buộc. Lùi lề thêm hoặc in nghiêng là cách nhiều cơ quan dùng để phân biệt đoạn trích dài với lời văn. Nếu áp dụng, làm thống nhất cho mọi đoạn trích dài trong văn bản và trong các văn bản cùng loại của cơ quan.
Trích nội dung một cuộc họp nội bộ vào văn bản gửi ra ngoài có được không?
Đó là câu hỏi về thẩm quyền và phạm vi công khai thông tin, không chỉ về trình bày. Thông thường cơ quan dẫn kết luận đã được ban hành thành văn bản, không trích ghi chép nội bộ. Khi không chắc, hỏi người có thẩm quyền trước.