Văn bản lỗi phông khi mở trên máy khác có ba nguyên nhân chính: văn bản soạn bằng bảng mã cũ trước Unicode, máy nhận không có phông mà văn bản dùng, hoặc văn bản được mở bằng một phần mềm khác thay phông theo cách riêng. Mỗi nguyên nhân có dấu hiệu nhận dạng riêng và cách chữa khác nhau. Đổi phông bằng cách bôi đen rồi chọn Times New Roman chỉ chữa được nguyên nhân thứ hai, còn với văn bản bảng mã cũ thì càng đổi càng rối.
Theo Nghị định 30/2020/NĐ-CP, văn bản hành chính dùng phông Times New Roman bộ mã Unicode tiếng Việt. Văn thư và chuyên viên vẫn thường xuyên gặp văn bản cũ cần trích dẫn, văn bản của đơn vị khác gửi sang để sửa tiếp, hay hồ sơ quét ra rồi chép lại. Bài này giúp bạn đoán đúng nguyên nhân từ cách chữ hiển thị, chuyển về Unicode an toàn và phòng lỗi cho văn bản mình gửi đi.
Nhìn chữ hiển thị, đoán nguyên nhân
Ba dòng đầu bảng là dạng chữ lỗi thường gặp nhất. Dòng ví dụ là cụm “Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” bị hiển thị sai theo từng kiểu; mẫu lỗi chỉ minh hoạ, máy của bạn có thể hiện hơi khác.
| Chữ hiển thị (minh hoạ) | Nguyên nhân khả dĩ | Hướng chữa |
|---|---|---|
| Céng hoµ x· héi chñ nghÜa ViÖt Nam | Văn bản soạn bằng bảng mã TCVN3 với phông họ .Vn, máy nhận không có phông đó | Chuyển mã từ TCVN3 sang Unicode |
| Coäng hoøa xaõ hoäi chuû nghóa Vieät Nam | Văn bản soạn bằng bảng mã VNI với phông họ VNI, máy nhận không có phông đó | Chuyển mã từ VNI sang Unicode |
| Chữ có dấu thành ô vuông hoặc dấu hỏi | Phông được chọn không có đủ ký tự tiếng Việt Unicode | Đổi sang phông Unicode đầy đủ như Times New Roman |
| Chữ đúng nhưng xuống dòng khác, chữ ký nhảy trang | Máy nhận thiếu phông gốc, phần mềm thay phông có độ rộng khác | Cài phông, nhúng phông hoặc gửi kèm PDF |
| Chữ đúng trên màn hình nhưng tìm kiếm không ra | Chữ gõ ở chế độ Unicode tổ hợp, dấu là ký tự rời | Chuyển về Unicode dựng sẵn |
Một mẹo nhận dạng nhanh: bấm vào đoạn lỗi và xem ô tên phông. Tên bắt đầu bằng “.Vn” gần như chắc là bảng mã TCVN3; tên bắt đầu bằng “VNI-” là bảng mã VNI. Nếu tên phông là Times New Roman mà chữ vẫn rối kiểu dòng một, dòng hai, có nghĩa ai đó đã đổi phông mà không chuyển mã, và nội dung vẫn đang là bảng mã cũ dưới lớp phông mới.
Chuyển văn bản bảng mã cũ sang Unicode
Chuyển mã là đổi từng ký tự từ cách mã hoá cũ sang Unicode. Các bộ gõ tiếng Việt phổ biến thường có kèm công cụ chuyển mã làm việc qua bộ nhớ tạm; vị trí và tên công cụ khác nhau theo bộ gõ và phiên bản. Quy trình chung như sau.
- Sao lưu tệp gốc trước khi làm, đặt tên có chữ “goc” để không nhầm. Chuyển mã sai một lần mà không có bản gốc thì rất khó cứu.
- Mở tệp, bôi đen phần cần chuyển. Nếu tệp vừa có đoạn Unicode vừa có đoạn bảng mã cũ, chỉ bôi đen đoạn cũ; chuyển nhầm đoạn đã là Unicode sẽ làm hỏng đoạn đó.
- Sao chép vào bộ nhớ tạm, mở công cụ chuyển mã, chọn bảng mã nguồn là TCVN3 hoặc VNI theo nhận dạng ở trên, bảng mã đích là Unicode dựng sẵn.
- Bấm chuyển mã, quay lại văn bản và dán đè lên phần đã bôi đen.
- Bôi đen lại phần vừa dán, đặt phông Times New Roman hoặc gán lại kiểu Normal của mẫu cơ quan.
- Đọc soát toàn bộ, nhất là chữ in hoa, chữ trong bảng và ký hiệu đặc biệt như dấu gạch, dấu ngoặc kép; đây là chỗ hay chuyển sai.
Với tệp dài, một số công cụ chuyển mã giữ được định dạng khi chuyển qua dạng văn bản có định dạng; nếu định dạng bị mất, dán vào một tệp mới tạo từ mẫu chuẩn của cơ quan rồi định dạng lại thường nhanh hơn sửa từng chỗ. Sau khi xong, lưu thành tệp mới và từ đó chỉ làm việc trên bản Unicode.
Máy nhận thiếu phông: chữ đúng mà trang chạy lệch
Dấu hiệu. Chữ Việt hiển thị đúng nhưng dòng xuống ở chỗ khác bản gốc, trang 1 dài hơn hoặc ngắn hơn, khối chữ ký nhảy sang trang 2. Đây là phần mềm thay phông thiếu bằng phông khác có độ rộng ký tự khác.
Kiểm tra phông bị thay. Trình soạn thảo có hộp thoại thay thế phông trong phần Tuỳ chọn nâng cao, mục hiển thị tài liệu. Hộp thoại này liệt kê các phông văn bản dùng mà máy không có và phông đang được thay vào. Không thấy dòng nào nghĩa là máy đủ phông.
Times New Roman cũng có thể thiếu. Trên máy Windows và Mac thông thường, phông này có sẵn. Trên một số máy dùng hệ điều hành khác, bộ ứng dụng văn phòng khác hay ứng dụng trên điện thoại, phông có thể không có và được thay bằng phông tương tự; dù tương tự, khác biệt nhỏ về độ rộng vẫn đủ đẩy một dòng sang trang.
Nhúng phông vào tệp. Trong phần Tuỳ chọn lưu có mục nhúng phông vào tệp. Bật lên, có thể chọn chỉ nhúng ký tự dùng trong tài liệu để tệp nhẹ hơn. Lưu ý có tuỳ chọn không nhúng phông hệ thống phổ biến; nếu người nhận dùng máy không có Times New Roman, bỏ chọn mục này. Một số phông không cho phép nhúng theo giấy phép của nhà sản xuất.
Khi chỉ cần người nhận xem. Gửi kèm bản PDF. PDF giữ nguyên vị trí từng chữ trên trang nên người nhận thấy đúng như bạn thấy. Bài xuất PDF trong danh mục này nói cách xuất đúng.
Unicode tổ hợp và dựng sẵn: chữ trông đúng mà vẫn lỗi
Unicode có hai cách biểu diễn chữ có dấu tiếng Việt. Dựng sẵn coi “ộ” là một ký tự; tổ hợp coi “ộ” là chữ “o” cộng thêm dấu mũ và dấu nặng như các ký tự rời. Phần lớn bộ gõ mặc định dựng sẵn, nhưng một số thiết bị, phần mềm hay văn bản sao chép từ nguồn khác mang theo dạng tổ hợp. Trên màn hình hai dạng trông giống hệt nhau.
Hậu quả hiện ra ở chỗ khác. Tìm kiếm chữ “Cộng” không ra kết quả vì ký tự khác nhau. Sắp xếp danh sách theo bảng chữ cái bị lộn. Khi xuất PDF hay chuyển sang hệ thống quản lý văn bản, một số dấu bị lệch vị trí, nằm chồng lên chữ bên cạnh. Kiểm tra chính tả gạch đỏ những từ hoàn toàn đúng.
Cách chữa là dùng công cụ chuyển mã ở trên với bảng mã nguồn là Unicode tổ hợp và đích là Unicode dựng sẵn; một số công cụ ghi là chuẩn hoá. Phòng ngừa thì kiểm thiết lập bộ gõ trên mọi máy của cơ quan, chọn Unicode dựng sẵn. Khi dán văn bản từ trang web, thư điện tử hay tệp PDF, dán chỉ giữ chữ rồi kiểm lại bằng tìm kiếm một từ có dấu bất kỳ.
Một cách thử nhanh cho văn bản nghi ngờ: đặt con trỏ sau một chữ có dấu và bấm phím xoá lùi một lần. Nếu chỉ dấu bị xoá còn chữ cái ở lại, đó là dạng tổ hợp. Nếu cả chữ có dấu bị xoá, đó là dạng dựng sẵn. Phép thử này không cần công cụ gì và làm được trên máy bất kỳ.
Văn bản do phần mềm khác soạn: lệch nhỏ nhưng đủ hỏng trang
Một văn bản soạn trên phần mềm này, mở bằng phần mềm khác, thường giữ được chữ nhưng lệch ở các chỗ tinh vi: khoảng cách đoạn, chiều cao dòng, bảng không viền, đường kẻ vẽ bằng hình, số trang ở đầu trang. Mỗi phần mềm diễn giải định dạng hơi khác nhau. Nghị định 30/2020/NĐ-CP không quy định phần mềm soạn thảo, nên chuyện cơ quan này dùng phần mềm này, đơn vị kia dùng phần mềm khác là bình thường.
Cách làm việc an toàn là tách hai mục đích. Khi gửi để người nhận xem hoặc lưu, gửi bản PDF. Khi gửi để người nhận sửa tiếp, gửi tệp soạn thảo và báo trước phần mềm bạn dùng; người nhận sửa xong nên trả lại để người soạn gốc xuất bản cuối trên máy của mình, thay vì người nhận tự xuất.
Nếu phải chuyển hẳn văn bản sang phần mềm khác, ví dụ cơ quan đổi bộ ứng dụng văn phòng, không nên mở từng văn bản cũ rồi sửa. Dựng lại tệp mẫu trên phần mềm mới cho đúng thông số, sau đó văn bản mới đều đi từ mẫu đó. Văn bản cũ đã ban hành thì giữ nguyên bản đã lưu, kể cả bản PDF; không cần chuyển.
Ví dụ giả định: văn thư Công ty TNHH Minh An nhận dự thảo hợp đồng từ đối tác soạn trên một bộ ứng dụng văn phòng khác. Mở ra thấy khối chữ ký nhảy sang trang mới. Thay vì kéo chỉnh rồi gửi lại, văn thư đề nghị đối tác gửi kèm PDF để đối chiếu, sửa nội dung trên tệp soạn thảo và chỉ dàn trang lại ở bản cuối.
Phòng lỗi phông cho văn bản bạn gửi đi
Các thói quen dưới đây giúp văn bản của bạn mở ở đâu cũng giống nhau, đỡ phải giải thích với người nhận.
- Chỉ dùng bộ gõ ở chế độ Unicode dựng sẵn trên mọi máy của cơ quan.
- Bắt đầu văn bản từ mẫu chuẩn, không sao chép phần đầu từ văn bản cũ chưa rõ bảng mã.
- Dán từ nguồn ngoài bằng kiểu chỉ giữ chữ.
- Trước khi gửi, mở hộp thoại thay thế phông kiểm xem có phông lạ không; có thì đổi về Times New Roman.
- Khi người nhận chỉ cần xem hoặc lưu, gửi PDF; khi cần sửa, gửi cả tệp soạn thảo lẫn PDF để đối chiếu.
- Với văn bản cũ phải dùng lại, chuyển mã một lần, lưu bản Unicode và ghi chú vào tên tệp.
Khi lập quy chế công tác văn thư nội bộ, bạn có thể đưa các thói quen này vào mục soạn thảo văn bản điện tử. Văn bản lỗi phông không chỉ khó đọc mà còn mất thời gian của cả người gửi lẫn người nhận để đối chiếu xem nội dung có bị đổi không.
Câu hỏi thường gặp
Bôi đen rồi đổi phông sang Times New Roman sao chữ càng rối?
Vì văn bản đang dùng bảng mã cũ như TCVN3 hay VNI. Đổi phông không đổi mã ký tự bên dưới, nên chữ vẫn sai. Phải chuyển mã sang Unicode bằng công cụ chuyển mã rồi mới đặt phông Times New Roman.
Làm sao biết văn bản dùng bảng mã TCVN3 hay VNI?
Bấm vào đoạn văn và xem tên phông. Phông bắt đầu bằng .Vn thường là TCVN3, phông bắt đầu bằng VNI- là bảng mã VNI. Dạng chữ lỗi cũng khác nhau, so với bảng nhận dạng trong bài.
Nhúng phông vào tệp có làm tệp nặng không?
Có nặng thêm, nhất là khi nhúng cả bộ phông. Chọn chỉ nhúng các ký tự dùng trong tài liệu để giảm dung lượng. Với văn bản chỉ cần xem, gửi PDF thường gọn hơn nhúng phông vào tệp soạn thảo.
Chữ trông đúng nhưng tìm kiếm không ra là lỗi gì?
Thường là chữ ở dạng Unicode tổ hợp, dấu là ký tự rời. Chuyển sang Unicode dựng sẵn bằng công cụ chuyển mã và chỉnh bộ gõ về chế độ dựng sẵn để không phát sinh tiếp.
Văn bản cũ soạn bằng TCVN3 đã ban hành có cần chuyển mã không?
Bản đã ban hành và lưu trữ thì giữ nguyên, không sửa. Chỉ khi cần trích dẫn hay dùng lại nội dung cho văn bản mới thì chuyển mã phần cần dùng, lưu thành tệp mới và đọc soát kỹ.
Mở bằng phần mềm khác thì chữ ký nhảy trang, có phải lỗi người soạn không?
Không hẳn. Mỗi phần mềm diễn giải định dạng hơi khác nhau. Khi gửi để xem, gửi PDF; khi gửi để sửa, người soạn gốc nên dàn trang và xuất bản cuối trên máy của mình.