Muốn bản PDF giống hệt văn bản trên màn hình, dùng chức năng lưu hoặc xuất thành PDF của chính trình soạn thảo, đảm bảo khổ A4, phông được nhúng, và tắt hiển thị dấu sửa đổi, chú thích trước khi xuất. Bản PDF xuất đúng giữ nguyên lề, đường kẻ, bảng phần đầu và vị trí khối chữ ký trên mọi máy và điện thoại, đó là lý do nó thành định dạng để gửi xem, đăng tải và chuyển sang bước ký số.
Bài này so sánh hai cách tạo PDF, các tuỳ chọn đáng chú ý, những thứ ẩn trong tệp hay lọt vào PDF mà người soạn không ngờ, và năm bước soát bản PDF. Phần ký số trên PDF, thể thức chữ ký số và đặt tên tệp khi gửi qua hệ thống quản lý văn bản thuộc danh mục Văn bản điện tử và chữ ký số; ở đây chỉ lo cho bản PDF trình bày đúng.
Lưu thành PDF hay in ra máy in PDF
Có hai đường tạo PDF từ trình soạn thảo. Cả hai đều cho ra tệp PDF, nhưng kết quả khác nhau ở những điểm quan trọng với văn bản hành chính.
| Tiêu chí | Lưu hoặc xuất thành PDF | In ra máy in PDF |
|---|---|---|
| Khổ giấy | Theo khổ đặt trong tệp | Theo khổ mặc định của máy in ảo, có máy để Letter |
| Phông chữ | Thường nhúng đầy đủ | Tuỳ trình điều khiển |
| Chữ tìm kiếm, chép được | Có | Thường có, đôi khi bị chuyển thành hình |
| Dấu trang theo đề mục | Tạo được từ kiểu đề mục | Không có |
| Thông tin tài liệu | Kiểm soát được trong tuỳ chọn | Tuỳ trình điều khiển |
Với văn bản hành chính, cách lưu hoặc xuất thành PDF từ menu Tệp là lựa chọn nên dùng. Cách in ra máy in PDF chỉ dùng khi phần mềm không có chức năng xuất, và khi đó phải kiểm khổ giấy của máy in ảo là A4 trước khi in, nếu không văn bản sẽ bị co lại cho vừa khổ khác và lệch toàn bộ lề.
Các tuỳ chọn cần chỉnh khi xuất
Trong hộp thoại lưu thành PDF thường có nút Tuỳ chọn. Tên mục khác nhau theo phiên bản, nhưng các nhóm dưới đây gần như phiên bản nào cũng có.
- Phạm vi trang: chọn Tất cả, trừ khi bạn cố ý xuất riêng một phụ lục.
- Tối ưu hoá: chọn chuẩn cho xuất bản và in, không chọn kích thước tối thiểu; kích thước tối thiểu có thể giảm chất lượng hình trong văn bản.
- Nội dung xuất: chọn Tài liệu, không chọn Tài liệu có đánh dấu. Đây là mục quyết định dấu sửa đổi và chú thích có lọt vào PDF hay không.
- Dấu trang: với văn bản dài nhiều mục, bật tạo dấu trang từ đề mục để người đọc PDF nhảy nhanh; văn bản một hai trang thì không cần.
- Thuộc tính tài liệu: cân nhắc có đưa vào hay không, và nếu có thì kiểm nội dung trước, xem phần dưới.
- Chuẩn lưu trữ PDF/A: một số phần mềm có ô tuân thủ PDF/A, định dạng hướng tới lưu trữ lâu dài. Có bắt buộc hay không tuỳ hướng dẫn về lưu trữ điện tử hiện hành mà cơ quan áp dụng; bạn hỏi bộ phận văn thư, lưu trữ trước khi bật mặc định.
Sau khi chỉnh, lưu tuỳ chọn để lần sau không phải chọn lại; nhiều phiên bản nhớ lựa chọn gần nhất. Kiểm lại thỉnh thoảng, vì cập nhật phần mềm có lúc trả tuỳ chọn về mặc định.
Trang xoay ngang, phụ lục và hình ảnh khi xuất PDF
Văn bản có trang bảng biểu xoay ngang xuất ra PDF sẽ có trang nằm ngang thật trong tệp, người đọc trên máy tính thấy trang đó quay ngang và tự xoay khi cần. Bạn không cần làm gì thêm, miễn là trong tệp soạn thảo trang đó được xoay bằng ngắt phần chứ không phải bằng cách xoay bảng hay xoay hình. Bảng bị xoay bằng hình sẽ ra PDF dưới dạng ảnh, chữ trong bảng không chép được và mờ khi phóng to.
Với phụ lục, kiểm số trang trong PDF khớp với cách đánh số riêng đã đặt. Trình đọc PDF có thể hiện số thứ tự trang của cả tệp ở thanh công cụ, khác với số in trên trang; đó là chuyện bình thường, không phải lỗi. Thứ cần kiểm là con số in ở lề trên của từng trang phụ lục.
Hình trong văn bản như sơ đồ, ảnh chụp mặt bằng nên chèn với độ phân giải đủ in, và trong tuỳ chọn của trình soạn thảo có mục không nén ảnh trong tệp nếu cần giữ nét. Văn bản hành chính ít khi có ảnh, nhưng khi có, ảnh mờ trong PDF là lỗi người nhận thấy ngay. Hình vẽ bằng công cụ vẽ của phần mềm như mũi tên, khung, đường kẻ cần kiểm vị trí sau khi xuất vì chúng hay xê dịch hơn chữ.
Những thứ ẩn hay lọt vào PDF
Dấu sửa đổi và chú thích. Nếu văn bản bật theo dõi thay đổi và còn sửa đổi chưa chấp nhận, PDF có thể mang theo chữ gạch ngang, chữ màu và bong bóng chú thích ở lề phải. Trước khi xuất, chấp nhận hoặc từ chối hết thay đổi, xoá chú thích, rồi mới xuất. Chỉ đổi chế độ xem sang không đánh dấu thì các thay đổi vẫn còn trong tệp gốc.
Thông tin tác giả và đường dẫn. Thuộc tính tài liệu có tên người tạo, tên người sửa cuối, có khi cả tên cơ quan cũ hay tên máy. Trình soạn thảo có chức năng kiểm tra tài liệu để tìm và xoá thông tin cá nhân, dữ liệu ẩn. Chạy chức năng này trên một bản sao trước khi xuất PDF gửi ra ngoài.
Chữ ẩn và chữ giữ chỗ. Dòng nhắc trong mẫu định dạng chữ ẩn có thể bị in ra nếu tuỳ chọn in chữ ẩn đang bật. Chữ giữ chỗ tô màu chưa đổi về đen sẽ hiện màu trong PDF. Soát bằng mắt toàn bộ trang trước khi xuất.
Nội dung bị che bằng hình. Có người che một đoạn bằng hình chữ nhật trắng thay vì xoá. Trong PDF, đoạn đó vẫn nằm bên dưới và có thể chép ra được. Muốn bỏ nội dung thì xoá hẳn trong tệp soạn thảo.
Thông tin cá nhân trong nội dung. Văn bản kèm danh sách có số định danh, địa chỉ, số điện thoại của người dân phải được xem lại phạm vi gửi trước khi xuất PDF để đăng tải hay gửi rộng. Chỉ đưa vào bản gửi đi những thông tin cần thiết cho người nhận.
Năm bước soát bản PDF trước khi gửi
Mở bản PDF vừa xuất bằng trình đọc PDF, không phải bằng trình soạn thảo, và kiểm lần lượt.
- Khổ trang: mở thuộc tính tài liệu trong trình đọc, khổ phải là 210 × 297 mm. Thấy khổ 216 × 279 mm là bản Letter, xuất lại sau khi sửa khổ trong tệp.
- Phông: cùng hộp thuộc tính, xem danh sách phông; mỗi phông nên ghi là đã nhúng. Không có Times New Roman trong danh sách là dấu hiệu văn bản còn dùng phông lạ.
- Số trang và vị trí: số trang PDF bằng số trang trên màn hình soạn thảo; trang đầu không hiện số; khối chữ ký và nơi nhận nằm đúng trang như bản soạn.
- Phần đầu: bảng không viền, hai đường kẻ dưới tên cơ quan và tiêu ngữ còn đủ, đúng chỗ, không đè chữ.
- Mở thử trên điện thoại: nhiều người nhận đọc PDF trên điện thoại; mở để chắc chữ Việt hiện đúng và trang không bị cắt.
Ví dụ giả định: văn thư UBND phường Tân Hoà, tỉnh X xuất PDF một thông báo, bước một phát hiện khổ Letter do mẫu cũ để khổ đó. Văn bản trông bình thường trên màn hình, nhưng khi bên nhận in ra A4 thì lề trên rộng bất thường. Sửa khổ trong tệp và xuất lại mất một phút.
Gửi PDF, gửi tệp soạn thảo hay gửi cả hai
Gửi để xem, đọc, góp ý chung. Gửi PDF. Người nhận thấy đúng trình bày, không vô tình sửa nội dung, và đọc được trên điện thoại. Góp ý gửi lại bằng thư hoặc bằng chú thích trên PDF nếu trình đọc của họ hỗ trợ.
Gửi để người khác sửa tiếp. Gửi tệp soạn thảo kèm bản PDF hiện tại. Bản PDF là mốc đối chiếu: khi nhận lại, bạn so trình bày xem có bị xô lệch không, nhất là khi người kia dùng phần mềm khác.
Gửi để đăng tải lên trang thông tin. Gửi PDF đã soát thông tin ẩn và dữ liệu cá nhân. Không đăng tệp soạn thảo, vì tệp đó mang theo lịch sử sửa đổi, chú thích và thông tin tác giả.
Gửi văn bản chính thức qua hệ thống quản lý văn bản. Theo hướng dẫn của hệ thống và quy định hiện hành về văn bản điện tử mà cơ quan áp dụng; định dạng tệp, chữ ký số và tên tệp thuộc danh mục Văn bản điện tử và chữ ký số.
Ví dụ giả định. Chuyên viên Công ty TNHH Minh An gửi dự thảo quy chế cho năm trưởng bộ phận góp ý. Gửi PDF cho bốn người chỉ cần đọc, gửi tệp soạn thảo cho một người phụ trách sửa phần chuyên môn. Bản cuối do chuyên viên tự dàn trang và xuất PDF để trình ký.
Sau khi xuất: sửa ở đâu, giữ bản nào
Nguyên tắc đơn giản: sửa trên tệp soạn thảo, rồi xuất lại PDF. Đừng sửa trực tiếp trên PDF bằng công cụ chỉnh sửa PDF, kể cả chỉ sửa một con số. Sửa trên PDF thường làm chữ chèn vào không khớp phông, lệch dòng, và quan trọng hơn là tệp soạn thảo với PDF không còn khớp nhau, lần sau ai mở tệp gốc ra sửa tiếp sẽ mất chỗ đã sửa.
Với văn bản sẽ được ký số, bản PDF đưa đi ký phải là bản cuối cùng đã soát. Mọi thay đổi trên tệp sau khi ký số làm chữ ký không còn hợp lệ với nội dung mới. Nếu phát hiện lỗi sau khi đã ký, cách xử lý đúng theo quy định về đính chính, thay thế văn bản, không phải sửa thẳng vào PDF đã ký; danh mục Bản sao, phụ lục và các thành phần khác có bài về chuyện này.
Về lưu giữ, cả tệp soạn thảo cuối cùng và bản PDF nên được lưu cùng nhau trong hồ sơ công việc, đặt tên tương ứng. Tệp soạn thảo cần khi phải dùng lại nội dung; PDF là bản đối chiếu trình bày đúng như đã phát hành. Việc lưu trữ chính thức văn bản điện tử theo hướng dẫn của cơ quan và quy định hiện hành về lưu trữ.
Cuối cùng, đừng gửi PDF đi khi chưa tự mở ra xem lại ít nhất một lần. Phần lớn lỗi trong bài này đều lộ ra trong mười giây đầu tiên nhìn bản PDF: một bong bóng chú thích ở lề, một chữ màu xanh còn sót, một trang thứ hai chỉ có nơi nhận. Mười giây đó rẻ hơn rất nhiều so với một văn bản phải thu hồi.
Câu hỏi thường gặp
Nên lưu thành PDF hay in ra máy in PDF?
Nên dùng chức năng lưu hoặc xuất thành PDF của trình soạn thảo, vì nó giữ khổ giấy trong tệp, nhúng phông và tạo được dấu trang. In ra máy in PDF dễ bị khổ Letter và co lệch lề nếu không kiểm cài đặt máy in ảo.
Vì sao PDF có chữ gạch ngang và bong bóng chú thích?
Văn bản còn sửa đổi chưa chấp nhận hoặc chú thích, và lúc xuất đã chọn tài liệu có đánh dấu. Chấp nhận hoặc từ chối hết thay đổi, xoá chú thích trong tệp gốc rồi xuất lại với nội dung là tài liệu.
Làm sao biết phông đã được nhúng vào PDF?
Mở thuộc tính tài liệu trong trình đọc PDF, xem thẻ phông. Mỗi phông thường có ghi chú đã nhúng hoặc nhúng một phần. Thiếu ghi chú này thì máy khác có thể hiển thị chữ bằng phông thay thế.
Có nên sửa lỗi nhỏ trực tiếp trên PDF không?
Không nên. Sửa trên PDF làm lệch phông và dòng, đồng thời tệp soạn thảo không còn khớp với bản PDF. Sửa trên tệp soạn thảo rồi xuất lại; với văn bản đã ký số thì xử lý theo quy định về đính chính, thay thế.
Có bắt buộc xuất theo chuẩn PDF/A không?
Tuỳ hướng dẫn về lưu trữ điện tử hiện hành mà cơ quan áp dụng. PDF/A hướng tới lưu trữ lâu dài và hạn chế một số tính năng. Hỏi bộ phận văn thư, lưu trữ của cơ quan trước khi đặt làm mặc định.
PDF gửi ra ngoài có lộ thông tin gì không?
Thuộc tính tài liệu có thể chứa tên người tạo, người sửa, tên cơ quan cũ. Chạy chức năng kiểm tra tài liệu để xoá thông tin cá nhân trên bản sao trước khi xuất, và soát danh sách kèm theo nếu có dữ liệu cá nhân.