Cách tự kiểm thể thức nhanh và ít sót nhất là soát theo đúng thứ tự mắt người nhìn trên trang: từ ô quốc hiệu góc phải, sang ô tên cơ quan góc trái, xuống số ký hiệu, ngày tháng, tên loại và trích yếu, rồi phần thân, phần ký, dấu và cuối cùng là nơi nhận. Mỗi ô chỉ cần trả lời một hai câu hỏi có hoặc không. Làm theo một bảng cố định, bạn mất khoảng mười phút cho một văn bản hai trang và gần như không bỏ lỡ lỗi thể thức nào.
Bài này dành cho chuyên viên tự soát trước khi đưa văn bản lên lãnh đạo, văn thư soát trước khi cấp số, và người kiêm nhiệm hành chính ở trường học, trạm y tế hay doanh nghiệp nhỏ. Các thông số dựa trên Nghị định 30/2020/NĐ-CP về công tác văn thư; chỗ nào cần con số chính xác hơn, bạn đối chiếu phụ lục của Nghị định và văn bản sửa đổi, bổ sung nếu có. Bảng kiểm bên dưới chia thành bốn khối để bạn in ra, dán cạnh bàn hoặc lưu thành một trang mẫu.
Vì sao nên soát theo thứ tự trên trang, không soát theo trí nhớ
Người soạn văn bản thường soát theo kiểu đọc lại từ đầu đến cuối như đọc một bài báo. Cách đọc đó tốt cho lời văn nhưng rất tệ cho thể thức, vì mắt bị nội dung kéo đi: bạn đọc câu "đề nghị các đơn vị báo cáo trước ngày 15" và quên mất rằng mình chưa nhìn xem tiêu ngữ đã có đường kẻ dưới hay chưa. Lỗi thể thức là lỗi hình thức, nằm ở những ô nhỏ mà não người cho là đã đúng vì lần trước đã đúng.
Soát theo thứ tự trên trang giải quyết hai việc. Thứ nhất, không ô nào bị bỏ qua, vì bạn đi tuần tự như người kiểm hàng đếm từng kệ. Thứ hai, bạn tách được hai lượt: một lượt chỉ nhìn hình thức, một lượt chỉ đọc nội dung. Khi trộn hai việc vào một lượt, người soát thường dừng lại sửa một câu văn rồi đi tiếp từ giữa trang và bỏ sót phần trên.
Còn một lý do thực tế: văn thư và người kiểm tra thể thức ở cơ quan cũng soát theo đúng thứ tự đó. Nếu bạn tự đi trước một vòng theo cùng lối, khả năng văn bản bị trả lại giảm đi rõ rệt. Bảng dưới đây không thay thế quy chế công tác văn thư của cơ quan bạn; nó là bộ khung để bạn thêm những điểm riêng mà cơ quan mình quy định.
Khối 1: phần đầu văn bản, từ quốc hiệu đến trích yếu
Phần đầu chiếm chưa tới một phần năm trang nhưng gom gần nửa số lỗi thể thức hay gặp. Soát từng hàng, đánh dấu có hoặc không, chỗ nào không chắc thì mở mẫu của phụ lục ra đặt cạnh.
| Ô cần nhìn | Câu hỏi tự kiểm | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Quốc hiệu | In hoa, đứng, đậm, cỡ 12–13, nằm trên một dòng? | Để cỡ 14 cho to, hoặc thu nhỏ xuống 11 để vừa ô |
| Tiêu ngữ | Cỡ 13–14, đứng, đậm, chữ đầu mỗi cụm viết hoa, có gạch nối giữa các cụm? | Dùng gạch dài thay gạch nối, viết hoa cả chữ "lập", "do", "phúc" |
| Đường kẻ dưới tiêu ngữ | Nét liền, dài bằng dòng chữ tiêu ngữ, nằm giữa? | Dùng định dạng gạch chân chữ, hoặc kẻ ngắn hơn dòng chữ |
| Tên cơ quan chủ quản | Cơ quan có chủ quản trực tiếp không; nếu có, đã ghi đúng tên hiện hành? | Ghi chủ quản không cần thiết, hoặc còn tên cơ quan cũ |
| Tên cơ quan ban hành | In hoa, đứng, đậm, có đường kẻ ngắn đặt cân đối phía dưới? | Quên in đậm, kẻ đường dài bằng cả dòng |
| Số, ký hiệu | Để trống phần số cho văn thư cấp; ký hiệu đúng tên loại và cơ quan? | Tự điền số trước khi ký, ký hiệu công văn lại có chữ tên loại |
| Địa danh, ngày tháng | Đúng tên đơn vị hành chính hiện hành, có dấu phẩy sau địa danh, thêm số 0 đúng chỗ? | Ghi "tháng 03", hoặc còn tên đơn vị hành chính cũ |
| Tên loại, trích yếu | Tên loại in hoa đậm; trích yếu ngắn, nêu đúng việc; công văn dùng "V/v" dưới số ký hiệu? | Trích yếu dài ba dòng, công văn lại có tên loại "CÔNG VĂN" |
Chú ý hàng số, ký hiệu: theo Nghị định 30/2020/NĐ-CP, văn thư cấp số sau khi văn bản được ký. Bản trình ký vì vậy để trống phần số, chỉ in sẵn gạch chéo và ký hiệu. Người soạn tự điền số là nguyên nhân phổ biến của chuyện hai văn bản cùng số trong một năm.
Khối 2: phần thân văn bản
Phần thân dài nhất nhưng ít ô thể thức hơn. Ở lượt soát hình thức, bạn không đọc nội dung; chỉ nhìn phông, cỡ, căn lề, cách đánh số và các thành phần đi kèm.
| Ô cần nhìn | Câu hỏi tự kiểm | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Phông và cỡ chữ nội dung | Times New Roman bộ mã Unicode, cỡ 13–14 thống nhất toàn văn bản? | Đoạn dán từ thư điện tử mang theo phông khác, cỡ khác |
| Căn lề đoạn văn | Căn đều hai bên, lùi đầu dòng đều nhau? | Đoạn căn trái xen đoạn căn đều, đầu dòng lúc thụt lúc không |
| Phần căn cứ | Mỗi căn cứ một dòng, thứ tự từ văn bản có hiệu lực cao xuống thấp, dấu câu cuối dòng thống nhất? | Căn cứ dồn thành một đoạn, căn cứ đã hết hiệu lực còn sót |
| Đánh số đề mục | Hệ thống số và chữ nhất quán từ đầu đến cuối? | Mục I, II rồi chuyển sang 1, 2 không có lý do |
| Số trang | Từ trang thứ hai có số trang, đặt giữa phía trên? | Đánh số cả trang đầu, hoặc số trang nằm góc dưới |
| Bảng, hình | Có tên bảng, đơn vị tính, không tràn lề? | Bảng dán từ tệp tính tràn ra lề phải khi in |
Với phông và cỡ chữ, cách soát nhanh là bôi đen toàn bộ phần thân rồi nhìn ô phông và ô cỡ chữ trên thanh công cụ. Nếu hai ô đó trống hoặc hiện nhiều giá trị, nghĩa là trong văn bản có đoạn mang định dạng khác. Bạn tìm đoạn đó trước khi in, đừng đợi tới khi bản in có một đoạn chữ to nhỏ khác thường.
Khối 3: phần ký, dấu và nơi nhận
Phần cuối văn bản quyết định giá trị pháp lý và đường đi của văn bản, nên lỗi ở đây thường bị trả lại ngay, kể cả khi phần trên hoàn hảo.
| Ô cần nhìn | Câu hỏi tự kiểm | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Quyền hạn ký | Người ký là cấp trưởng, cấp phó ký thay, ký thừa lệnh hay thừa uỷ quyền; chữ viết tắt có dấu chấm? | Cấp phó ký mà thiếu "KT.", viết "KT" không dấu chấm |
| Chức vụ người ký | Đúng chức vụ chính thức trong cơ quan, in hoa đậm? | Ghi chức vụ không có trong cơ cấu chính thức |
| Họ tên người ký | Đủ họ, tên đệm, tên; không thêm học hàm, học vị trước tên trên văn bản hành chính? | Thêm "ThS." hay "TS." trước tên |
| Khoảng trống chữ ký | Đủ chỗ cho chữ ký và dấu, không bị đẩy sang trang mới một mình? | Trang cuối chỉ có khối chữ ký, không còn dòng nội dung nào |
| Nơi nhận | Chữ "Nơi nhận:" đúng kiểu; mỗi nơi một dòng có gạch đầu dòng; dòng cuối là "Lưu: VT" và đơn vị soạn thảo? | Thiếu dòng Lưu, hoặc nơi nhận không khớp với điều khoản thi hành |
| Phụ lục | Phụ lục được nhắc trong nội dung có kèm theo, có tiêu đề và số thứ tự? | Nội dung nói "theo phụ lục kèm theo" nhưng không có phụ lục |
Vị trí dấu không kiểm được trên bản trình ký vì dấu đóng sau khi ký, nhưng bạn kiểm được khoảng trống. Theo Nghị định 30/2020/NĐ-CP, dấu trùm lên khoảng một phần ba chữ ký về phía bên trái. Nếu khối chữ ký bị ép sát lề hoặc sát nơi nhận, văn thư sẽ khó đóng dấu đúng vị trí.
Khối 4: khổ giấy, lề và bản in thử
Nhiều lỗi chỉ lộ ra khi văn bản ra giấy. Trước khi đưa lên lãnh đạo, in một bản nháp và kiểm bằng mắt những điểm sau:
- Khổ giấy A4, không phải khổ Letter mặc định của một số máy cài sẵn. Khổ Letter ngắn hơn và rộng hơn A4 một chút, làm lệch toàn bộ lề và đẩy dòng cuối sang trang mới.
- Lề trang nằm trong khoảng Nghị định quy định: lề trên và lề dưới 20–25 mm, lề trái 30–35 mm, lề phải 15–20 mm. Lề trái rộng hơn để đóng hồ sơ không che mất chữ.
- Phông chữ không bị thay: nếu chữ có dấu hiện thành ô vuông hay dấu bị tách rời, máy in hoặc máy mở tệp đang thiếu phông. Sửa trước khi in bản chính.
- Đường kẻ dưới quốc hiệu và tên cơ quan còn đúng vị trí, không bị trôi lệch sang một bên sau khi mở tệp trên máy khác.
- Trang cuối còn ít nhất vài dòng nội dung đi cùng khối chữ ký và nơi nhận, không để chữ ký đứng trơ trọi trên một trang.
- Văn bản nhiều trang in hai mặt thì kiểm lại thứ tự trang và số trang ở mặt sau, vì máy in hai mặt đôi khi đảo chiều trang chẵn.
Bản in thử dùng xong thì đánh dấu "nháp" hoặc huỷ ngay theo quy định của cơ quan, đừng để lẫn với bản trình ký. Hai bản gần giống nhau nằm cùng một tập là nguồn của nhiều nhầm lẫn khi lãnh đạo ký nhầm bản.
Dùng bảng kiểm trong mười phút: thứ tự thao tác
Bảng kiểm chỉ có ích nếu dùng được trong lúc bận. Dưới đây là thứ tự thao tác cho một văn bản hai đến ba trang:
- Phút đầu tiên: mở văn bản trên máy, bôi đen toàn bộ, nhìn phông và cỡ chữ; mở phần thiết lập trang, xem khổ giấy và bốn lề.
- Phút thứ hai đến thứ tư: đi khối 1, phần đầu văn bản. Đặt mẫu chuẩn của cơ quan bên cạnh để so từng ô, đặc biệt là đường kẻ và ký hiệu.
- Phút thứ năm, thứ sáu: lướt khối 2. Không đọc chữ, chỉ nhìn hình: lề đoạn, đề mục, số trang, bảng biểu.
- Phút thứ bảy, thứ tám: đi khối 3. Đối chiếu quyền hạn ký với người sẽ ký thật, đối chiếu nơi nhận với các đơn vị được nhắc trong nội dung.
- Phút thứ chín: in thử một bản, đi khối 4 trên giấy.
- Phút thứ mười: ghi tên mình và ngày soát lên phiếu trình hoặc vào ô ghi chú theo quy chế của cơ quan, để người sau biết văn bản đã qua bước nào.
Mười phút nghe nhiều nhưng ít hơn rất nhiều so với thời gian bị trả lại, in lại, trình ký lại. Sau vài tuần, phần lớn người soát làm được trong năm sáu phút vì mắt đã quen vị trí các ô.
Biến bảng chung thành bảng kiểm riêng của cơ quan bạn
Thêm mẫu chuẩn của chính cơ quan. Mỗi cơ quan có cách viết tắt tên mình, ký hiệu các đơn vị soạn thảo, cách ghi dòng Lưu riêng. Ghi thẳng những giá trị đó vào cột câu hỏi, ví dụ giả định: "Ký hiệu đơn vị soạn thảo của Văn phòng là VP, của bộ phận tài chính là TC".
Tách thêm vài hàng cho loại văn bản hay làm. Phòng nào ra nhiều quyết định thì thêm hàng kiểm điều khoản thi hành; bộ phận nào gửi nhiều công văn thì thêm hàng kiểm "Kính gửi". Bảng kiểm tốt là bảng phản ánh việc thật của đơn vị, không phải danh sách dài cho đủ.
Ghi lại lỗi thật đã gặp. Mỗi lần văn bản bị trả lại, ghi lỗi đó vào cột lỗi hay gặp. Sau vài tháng, bảng kiểm của bạn sẽ chỉ ra đúng những chỗ đơn vị mình hay vấp, hữu ích hơn bất kỳ danh sách chung nào.
Ghi ngày cập nhật ở đầu bảng. Quy định về văn thư có thể được sửa đổi, bổ sung; địa danh và tên cơ quan đã thay đổi lớn từ 1/7/2025. Bảng kiểm có ngày cập nhật giúp người mới biết bảng còn dùng được hay cần rà lại theo bản hiện hành.
Giữ bảng ở một trang. Bảng kiểm dài quá một trang thì không ai dùng trong lúc bận. Nếu phải thêm hàng, hãy gộp hoặc bỏ những hàng mà đơn vị bạn chưa từng sai.
Câu hỏi thường gặp
Bảng tự kiểm này có thay được bước kiểm tra thể thức của văn phòng không?
Không. Nghị định 30/2020/NĐ-CP giao trách nhiệm kiểm tra thể thức, kỹ thuật trình bày cho người được phân công trong cơ quan. Bảng tự kiểm giúp người soạn gửi lên một bản sạch hơn, để bước kiểm tra chính thức nhanh hơn và ít phải trả lại.
Văn bản ngắn một trang có cần soát đủ bốn khối không?
Có, vì văn bản một trang vẫn có đủ phần đầu, phần ký và nơi nhận. Văn bản ngắn chỉ rút ngắn khối phần thân. Thực tế giấy mời, giấy giới thiệu một trang lại hay sai ở phần đầu và nơi nhận vì người soạn làm vội.
Có nên để trống số văn bản khi trình ký không?
Nên. Văn thư cấp số sau khi văn bản được ký để số đi liên tiếp, không trùng, không nhảy. Bản trình ký chỉ in sẵn chữ "Số:", khoảng trống, gạch chéo và ký hiệu. Cách ghi số bằng tay hay đóng số do quy chế văn thư của cơ quan quy định.
Soát trên giấy hay trên màn hình thì tốt hơn?
Nên làm cả hai. Trên màn hình kiểm nhanh phông, cỡ chữ, khổ giấy và lề bằng các ô thiết lập. Trên giấy mới thấy đường kẻ lệch, chữ ký bị đẩy sang trang, bảng tràn lề. Bản in thử nhớ đánh dấu nháp để khỏi lẫn với bản trình ký.
Doanh nghiệp có cần dùng bảng kiểm theo Nghị định 30 không?
Nghị định 30/2020/NĐ-CP áp dụng cho cơ quan, tổ chức nhà nước và một số đối tượng do Nghị định xác định. Doanh nghiệp tư nhân không bắt buộc nhưng có thể dùng làm chuẩn tham khảo, rồi ghi cách trình bày riêng vào quy chế nội bộ để mọi người làm thống nhất.
Bao lâu thì nên cập nhật bảng kiểm một lần?
Mỗi khi có văn bản sửa đổi, bổ sung quy định về văn thư, khi cơ quan đổi tên, đổi địa danh, đổi cơ cấu đơn vị soạn thảo, và định kỳ khoảng sáu tháng để thêm những lỗi thật đã gặp. Ghi ngày cập nhật ở đầu bảng để người dùng biết bảng còn đúng hay không.