Dấu giáp lai được đóng vào khoảng giữa mép phải của văn bản hoặc phụ lục, trùm lên một phần các tờ giấy xếp so le, và mỗi dấu đóng tối đa năm tờ. Khi các tờ được tách ra, mỗi tờ mang một phần của con dấu; ghép lại đúng thứ tự thì các phần khớp thành vòng dấu. Thay một tờ ở giữa là phần dấu trên tờ đó không còn khớp.
Nghị định 30/2020/NĐ-CP nêu vị trí và số tờ tối đa cho mỗi dấu giáp lai, còn việc có đóng dấu giáp lai hay không, cho loại văn bản nào, do người đứng đầu cơ quan quy định. Bài này hướng dẫn cách xếp tờ, đóng dấu, xử lý văn bản dày hơn năm tờ, văn bản in hai mặt, và những lỗi làm dấu giáp lai mất tác dụng.
Dấu giáp lai chống điều gì
Văn bản nhiều tờ chỉ có chữ ký và dấu ở trang cuối. Nếu không có cách gì gắn các tờ với nhau, về nguyên tắc người ta có thể tháo ghim, thay một tờ ở giữa bằng tờ có nội dung khác, rồi ghim lại. Từ ngoài nhìn vào, văn bản vẫn có chữ ký, có dấu, đủ số trang.
Dấu giáp lai làm việc thay tờ trở nên khó và lộ. Các tờ được xếp so le ở mép phải để mỗi tờ lộ ra một dải mép; vòng dấu đóng ngang qua các dải mép đó. Sau khi xếp lại ngay ngắn, mỗi tờ chỉ còn một mảnh cung tròn nhỏ ở mép phải. Tờ bị thay sẽ không có mảnh dấu, hoặc có mảnh dấu không khớp với các tờ hai bên.
Vì vậy dấu giáp lai hay được dùng cho văn bản quan trọng nhiều tờ, văn bản kèm theo như quy chế, quy định, phụ lục số liệu, hồ sơ có giá trị lâu dài. Ở cơ quan, văn thư nên có danh sách loại văn bản phải đóng giáp lai theo quy định của người đứng đầu, thay vì đóng theo cảm giác "văn bản này có vẻ quan trọng".
Quy định về vị trí và số tờ
Nghị định 30/2020/NĐ-CP quy định dấu giáp lai được đóng vào khoảng giữa mép phải của văn bản hoặc phụ lục văn bản, trùm lên một phần các tờ giấy, mỗi dấu đóng tối đa năm tờ văn bản. Ba ý trong câu này là ba điều văn thư cần thuộc: mép phải, khoảng giữa theo chiều dọc, và không quá năm tờ cho một lần đóng.
Chữ "tờ" quan trọng hơn người ta tưởng. Một tờ giấy in hai mặt có hai trang nhưng vẫn là một tờ. Văn bản mười trang in hai mặt là năm tờ, đóng được bằng một dấu giáp lai; văn bản mười trang in một mặt là mười tờ, cần ít nhất hai dấu. Đếm theo trang thay vì theo tờ là nguyên nhân hay gặp khiến văn thư đóng thừa hoặc thiếu dấu.
Giới hạn năm tờ có lý do kỹ thuật: xếp so le quá nhiều tờ thì phần mép lộ ra của mỗi tờ quá hẹp, mảnh dấu trên từng tờ quá nhỏ để nhận ra, và mục đích đối chiếu mất đi. Năm tờ là mức để mỗi tờ vẫn giữ một mảnh dấu đủ nhìn thấy. Việc có bắt buộc đóng giáp lai hay không do người đứng đầu cơ quan quy định; khi đã đóng thì theo đúng vị trí và giới hạn trên.
Cách xếp tờ và đóng một dấu giáp lai
Trình tự dưới đây dùng cho một nhóm từ hai đến năm tờ. Làm trên mặt bàn phẳng, có lót đệm mỏng như khi đóng dấu thường:
- Kiểm văn bản đã ký, đã đóng dấu lên chữ ký (và dấu treo nếu có), số trang liên tục, không thiếu tờ.
- Lật úp văn bản hoặc giữ mặt trước hướng lên tuỳ thói quen của cơ quan, nhưng thống nhất một cách cho mọi văn bản. Đa số nơi đóng trên mặt trước.
- Xếp các tờ so le theo mép phải: tờ dưới cùng thò ra xa nhất, mỗi tờ phía trên lùi vào một khoảng đều nhau, sao cho mép phải của tất cả các tờ trong nhóm nằm trọn trong chiều rộng của con dấu.
- Giữ chặt chồng giấy để các tờ không trượt. Có thể dùng một tay ép phần thân văn bản, hoặc kẹp tạm bằng kẹp giấy ở phía trái.
- Đặt dấu ở khoảng giữa chiều dọc của mép phải, sao cho vòng dấu phủ qua mép của mọi tờ trong nhóm, ấn đều tay và nhấc thẳng lên.
- Xếp lại ngay ngắn, kiểm từng tờ đều có một mảnh dấu ở mép phải. Để mực khô trước khi ghim hoặc đóng tập.
Khoảng lùi giữa các tờ nên đều nhau để các mảnh dấu trên từng tờ có kích thước gần bằng nhau. Mảnh quá nhỏ ở một tờ là dấu hiệu tờ đó bị lùi quá sâu, và nó chính là tờ khó đối chiếu nhất sau này.
Văn bản dày hơn năm tờ
Văn bản mười hai tờ không thể đóng bằng một dấu. Cách làm là chia thành nhiều nhóm, mỗi nhóm không quá năm tờ, và đóng mỗi nhóm một dấu giáp lai. Để các nhóm cũng gắn với nhau, nhiều cơ quan cho tờ cuối của nhóm trước làm tờ đầu của nhóm sau, tức các nhóm gối lên nhau một tờ; với mười hai tờ, có thể chia tờ 1 đến 5, tờ 5 đến 9, tờ 9 đến 12 (ví dụ giả định).
Các dấu của các nhóm đặt ở những vị trí khác nhau theo chiều dọc của mép phải, để không chồng lên nhau trên tờ chung giữa hai nhóm. Ví dụ dấu nhóm đầu ở khoảng giữa mép phải, dấu nhóm sau dịch lên hoặc xuống một chút. Tờ chung mang hai mảnh dấu ở hai độ cao, nối nhóm trước với nhóm sau.
Nghị định nêu giới hạn năm tờ và vị trí mép phải, còn cách chia nhóm và gối tờ là cách làm thực tế để đạt mục đích chống thay tờ. Cơ quan nên ghi cách chia nhóm vào quy chế văn thư để mọi văn thư làm giống nhau; khi có người khác tra cứu hồ sơ, cách đóng thống nhất giúp họ đối chiếu nhanh.
Văn bản in hai mặt, có phụ lục, đóng thành quyển
Văn bản in hai mặt đóng giáp lai trên mép phải của mặt trước như bình thường; mảnh dấu chỉ cần nằm ở mép phải mặt trước của mỗi tờ. Đếm theo tờ, không theo trang. Một số cơ quan in mặt sau lệch lề để chừa mép, nhưng việc này thuộc thiết lập trình bày, không bắt buộc.
Văn bản có phụ lục thì phụ lục có thể được đóng giáp lai riêng, đúng như câu chữ của Nghị định "văn bản hoặc phụ lục văn bản". Trang đầu phụ lục mang dấu treo trùm tiêu đề phụ lục, các tờ phụ lục gắn với nhau bằng dấu giáp lai. Khi văn bản chính và phụ lục đóng chung thành một tập, cơ quan quy định có đóng giáp lai xuyên qua chỗ nối giữa văn bản chính và phụ lục hay không.
Hồ sơ đóng thành quyển, gáy dán keo hoặc đóng lò xo, khó xếp so le mép phải sau khi đã đóng gáy. Cách đúng là đóng dấu giáp lai trước, đóng quyển sau. Đóng quyển rồi mới nhớ ra dấu giáp lai thì phải tháo ra, không đóng giáp lai lên mép đã dính chặt vì mực sẽ không ăn đều qua các tờ.
Lỗi làm dấu giáp lai mất tác dụng
Đóng quá năm tờ một dấu. Mép lộ ra của mỗi tờ quá hẹp, mảnh dấu trên vài tờ chỉ còn một vệt mờ, không đối chiếu được. Đây cũng là đóng sai quy định về số tờ.
Đóng ở mép trái hoặc mép dưới. Mép trái là nơi ghim, đóng gáy; dấu ở đó bị che hoặc rách khi tháo ghim. Nghị định quy định mép phải.
Không xếp so le, đóng thẳng lên mép chồng giấy. Dấu chỉ in lên tờ trên cùng, các tờ dưới không có gì. Nhìn chồng giấy từ cạnh có thể thấy chút mực, nhưng tách ra là mất.
Bỏ sót tờ cuối hoặc tờ đầu. Khi chia nhóm không gối tờ, hai nhóm liền nhau không có gì nối; người muốn thay có thể thay nguyên một nhóm. Kiểm từng tờ sau khi đóng.
Đóng giáp lai trước khi ký. Văn bản chưa ký có thể còn sửa; nếu phải in lại một tờ thì toàn bộ dấu giáp lai mất giá trị. Đóng giáp lai là bước gần cuối, sau khi đã ký và đóng dấu lên chữ ký.
Dùng dấu giáp lai để chữa văn bản bố trí sai. Trang cuối chỉ có chữ ký mà không có nội dung không được cứu bằng dấu giáp lai. Sửa bố trí, in lại, trình ký lại.
Khi nhận văn bản có dấu giáp lai: kiểm những gì
Dấu giáp lai chỉ có tác dụng nếu bên nhận biết cách đọc nó. Văn thư bên nhận, hoặc người tiếp nhận hồ sơ, nên kiểm nhanh các điểm sau trước khi vào sổ văn bản đến hoặc đưa hồ sơ vào xử lý:
- Xếp các tờ so le trở lại theo thứ tự trang và nhìn mép phải: các mảnh dấu ghép lại phải thành vòng dấu liền, chữ trên dấu đọc được theo cùng một chiều.
- Đếm số tờ trong mỗi nhóm giáp lai, không nhóm nào vượt quá năm tờ. Nhóm vượt quá số tờ là dấu hiệu văn thư bên gửi đóng sai cách, không nhất thiết là văn bản bị thay tờ, nhưng nên ghi nhận.
- Kiểm mọi tờ đều có mảnh dấu, kể cả tờ đầu và tờ cuối của mỗi nhóm.
- Đối chiếu số trang in trên văn bản với số tờ thực nhận, đặc biệt văn bản in hai mặt.
- So tên cơ quan trên dấu giáp lai với tên cơ quan ban hành ở phần đầu và với dấu trên chữ ký; ba chỗ phải là một cơ quan.
- Nếu có chỗ không khớp, ghi chú và hỏi lại cơ quan gửi bằng văn bản hoặc kênh chính thức, không tự kết luận văn bản bị sửa.
Bước kiểm này mất một đến hai phút với văn bản thông thường. Với hồ sơ có giá trị lớn như hồ sơ dự án, hồ sơ thanh toán, nhiều cơ quan đưa việc kiểm dấu giáp lai vào bảng kiểm tiếp nhận để không ai bỏ qua.
Câu hỏi thường gặp
Văn bản chỉ có hai tờ có cần đóng dấu giáp lai không?
Tuỳ quy định của người đứng đầu cơ quan. Nghị định 30/2020/NĐ-CP không bắt mọi văn bản nhiều tờ đều phải đóng giáp lai. Nhiều cơ quan chỉ đóng cho các loại văn bản quan trọng hoặc có văn bản kèm theo, phụ lục dài.
Mỗi dấu giáp lai tối đa năm tờ hay năm trang?
Năm tờ. Nghị định dùng chữ "tờ văn bản". Một tờ in hai mặt có hai trang nhưng vẫn tính là một tờ, nên văn bản mười trang in hai mặt có thể đóng bằng một dấu giáp lai.
Dấu giáp lai đóng mặt trước hay mặt sau?
Nghị định nói vị trí là khoảng giữa mép phải, không nói mặt trước hay mặt sau. Phần lớn cơ quan đóng ở mặt trước để dễ đối chiếu khi đọc văn bản. Cơ quan nên chọn một cách và ghi trong quy chế văn thư.
Dấu giáp lai có cần ký kèm không?
Không. Dấu giáp lai không gắn với chữ ký. Một số trường hợp như hợp đồng có thể có thêm chữ ký tắt từng trang theo thoả thuận của các bên, nhưng đó là việc riêng, không phải thành phần của dấu giáp lai.
Bản sao văn bản có cần đóng dấu giáp lai không?
Thể thức bản sao có quy định riêng trong Nghị định 30, và việc đóng giáp lai cho bản sao nhiều tờ tuỳ quy định của người đứng đầu cơ quan. Nên đối chiếu phần quy định về bản sao trong bản gốc Nghị định và quy chế văn thư của cơ quan.
Đóng giáp lai bị lệch một tờ không có dấu thì làm thế nào?
Không đóng bổ sung riêng cho tờ đó vì mảnh dấu mới sẽ không khớp với các tờ khác. Cách an toàn là đóng lại một dấu giáp lai mới cho nhóm có tờ bị sót, ở vị trí khác trên mép phải, theo cách cơ quan quy định cho trường hợp đóng lại.