Báo cáo, kế hoạch, đề án và các văn bản không có điều khoản thường chia phần, mục từ lớn đến nhỏ theo thứ tự: số La Mã (I, II), số Ả Rập kèm dấu chấm (1., 2.), chữ cái kèm dấu đóng ngoặc đơn (a), b)), rồi gạch đầu dòng và dấu cộng cho các ý nhỏ hơn. Phụ lục của Nghị định 30/2020/NĐ-CP mô tả hệ này cho văn bản "được phân chia thành các phần, mục từ lớn đến nhỏ", tách biệt với hệ chương – điều – khoản – điểm của văn bản có điều khoản.
Hai hệ đánh số này hay bị trộn, hoặc bị thay bằng hệ 1.1, 1.1.1 quen tay từ thời viết luận văn. Bài này mô tả từng cấp, cách chọn số cấp vừa đủ cho từng loại văn bản, cách trình bày đề mục trên trang và một khung báo cáo ví dụ giả định để bạn áp ngay.
Năm cấp đề mục và cách đánh số
Bảng dưới là thứ tự cấp quen dùng cho văn bản chia phần, mục. Kiểu chữ chi tiết của từng cấp (đậm hay không, nghiêng hay không) có trong phụ lục; bạn đối chiếu bản gốc khi lập mẫu cho cơ quan, cột cuối ghi cách trình bày phổ biến.
| Cấp | Ký hiệu | Ví dụ | Cách trình bày phổ biến |
|---|---|---|---|
| Phần, mục lớn | Chữ số La Mã, sau có dấu chấm | I. KẾT QUẢ THỰC HIỆN | Đề mục in hoa, đứng, đậm |
| Khoản (mục cấp 2) | Chữ số Ả Rập, sau có dấu chấm | 1. Công tác văn thư | Đề mục in thường, đứng, đậm |
| Điểm (mục cấp 3) | Chữ cái tiếng Việt, sau có dấu đóng ngoặc đơn | a) Văn bản đến | In thường; có tiêu đề thì thường nghiêng hoặc đậm theo mẫu |
| Tiết | Dấu gạch ngang | - Số văn bản đến trong kỳ … | Chữ thường, như lời văn |
| Tiểu tiết | Dấu cộng | + Văn bản điện tử … | Chữ thường, như lời văn |
Phần số đánh lại khi sang cấp trên mới: dưới mục II, khoản lại bắt đầu từ 1; dưới khoản 2, điểm lại bắt đầu từ a). Khác với hệ điều khoản, ở đây không có số đánh liên tục suốt văn bản.
Hai hệ đánh số, hai loại văn bản
Văn bản có điều khoản, như quy chế, quy định, điều lệ, dùng hệ chương – mục – điều – khoản – điểm. Đơn vị cơ bản là "Điều", mỗi điều mang một quy tắc, và người áp dụng sẽ viện dẫn "khoản 2 Điều 5". Văn bản trình bày tình hình, kế hoạch, giải pháp, như báo cáo, kế hoạch, đề án, chương trình, dùng hệ I – 1 – a), vì đơn vị cơ bản là một nhóm nội dung, không phải một quy tắc.
Lẫn hai hệ tạo ra những văn bản lạ mắt: báo cáo có "Điều 1. Kết quả đạt được", hay quy chế có "I. Phạm vi điều chỉnh". Người đọc quen văn bản hành chính nhận ra ngay sự lệch này. Khi mở một văn bản mới, câu hỏi đầu tiên là văn bản này có quy định ràng buộc người khác làm theo từng điều hay không; có thì dùng hệ điều khoản, không thì dùng hệ phần – mục.
Còn hệ thập phân 1.1, 1.1.1, 1.1.1.1 phổ biến trong tài liệu kỹ thuật, luận văn, tiêu chuẩn. Phụ lục của Nghị định không dùng hệ này cho văn bản hành chính. Một số cơ quan có thể dùng trong tài liệu chuyên môn đính kèm, như thuyết minh kỹ thuật; ở thân văn bản hành chính thì nên theo hệ I – 1 – a).
Kế hoạch ban hành kèm theo quyết định là trường hợp hay khiến người soạn phân vân: quyết định thì có điều, còn kế hoạch kèm theo vẫn dùng hệ I – 1 – a), vì bản thân kế hoạch không phải văn bản có điều khoản. Mỗi phần giữ hệ của nó.
Dùng bao nhiêu cấp là đủ
Văn bản một đến hai trang. Thường chỉ cần một hoặc hai cấp: I, II và 1, 2. Một báo cáo ngắn có tới bốn cấp đề mục trông như mục lục của một cuốn sách, người đọc phải nhớ mình đang ở tầng nào.
Báo cáo, kế hoạch ba đến mười trang. Ba cấp là vừa: I – 1 – a). Gạch đầu dòng dùng cho liệt kê trong đoạn, không coi là một cấp đề mục có tiêu đề.
Đề án, báo cáo tổng kết dài. Có thể cần thêm cấp "Phần" ở trên cùng (Phần thứ nhất, Phần thứ hai), sau đó mới đến I, II. Cách viết tên phần và cách đánh số phần nên đối chiếu mẫu cơ quan và phụ lục, vì mỗi nơi có thói quen hơi khác.
Đừng tạo cấp chỉ có một mục con. Mục I mà chỉ có khoản 1, không có khoản 2, thì khoản 1 thừa; gộp nội dung lên thẳng mục I. Nguyên tắc chia: chỉ chia khi có từ hai mục con trở lên.
Giữ cùng độ sâu cho các mục ngang hàng. Nếu mục I chia tới cấp a), mục II chỉ dừng ở cấp 1, thì không sai, nhưng nên kiểm lại xem mục I có bị chia quá nhỏ hoặc mục II có bị gộp quá thô không.
Trình bày đề mục trên trang
Đề mục là chỗ người đọc lướt qua đầu tiên, nên trình bày nhất quán quan trọng hơn chọn kiểu nào. Các bước dưới đây giúp bạn đặt quy cách một lần và áp cho cả văn bản:
- Chọn vị trí lề: đề mục các cấp thường bắt đầu cùng mức lùi đầu dòng với đoạn văn, tức 1 cm hoặc 1,27 cm, không căn giữa như tên chương của quy chế. Nếu cơ quan có mẫu khác thì theo mẫu.
- Đặt kiểu chữ cho từng cấp: mục lớn in hoa đậm, cấp 2 in thường đậm, cấp 3 in thường nghiêng hoặc đậm tuỳ mẫu. Cấp càng nhỏ càng nhẹ.
- Không đặt dấu chấm cuối đề mục: đề mục là tiêu đề, không phải câu. Riêng khi đề mục dẫn vào danh sách liệt kê thì có thể kết bằng dấu hai chấm.
- Giữ đề mục với đoạn sau: bật tuỳ chọn giữ với đoạn kế tiếp để đề mục không nằm trơ trọi ở cuối trang.
- Khoảng cách: trước đề mục cấp lớn để khoảng cách lớn hơn đoạn thường một chút; đặt trong kiểu định dạng, không gõ dòng trống.
- Soát lại số: sau khi thêm, xoá mục, kiểm dãy số từng cấp, đặc biệt khi dùng đánh số tay.
Cách đặt kiểu định dạng cho đề mục trên trình soạn thảo, và cách tránh số tự động nhảy lung tung, có ở danh mục thiết lập trình bày trên máy tính. Ở đây chỉ cần nhớ nguyên tắc: một cấp, một kiểu, dùng cho cả văn bản.
Khung báo cáo ví dụ giả định
Khung dưới là báo cáo kết quả công tác văn thư năm của Ủy ban nhân dân xã An Phú, tỉnh X, ví dụ giả định. Khung chỉ minh hoạ các cấp đề mục, nội dung thật do cơ quan điền.
| Dòng đề mục | Cấp | Ghi chú trình bày |
|---|---|---|
| I. KẾT QUẢ THỰC HIỆN | Mục lớn | In hoa, đậm |
| 1. Công tác văn thư | Cấp 2 | In thường, đậm |
| a) Quản lý văn bản đến | Cấp 3 | In thường, nghiêng hoặc đậm theo mẫu |
| - Tổng số văn bản đến trong năm … | Tiết | Chữ thường như lời văn |
| + Văn bản điện tử …; văn bản giấy … | Tiểu tiết | Chữ thường, dùng khi thật cần |
| b) Quản lý văn bản đi | Cấp 3 | Cùng kiểu với a) |
| 2. Công tác lưu trữ | Cấp 2 | Số đánh tiếp 2, không phải 1 |
| II. TỒN TẠI, HẠN CHẾ VÀ NGUYÊN NHÂN | Mục lớn | Dưới mục II, cấp 2 lại bắt đầu từ 1 |
| III. PHƯƠNG HƯỚNG, NHIỆM VỤ NĂM SAU | Mục lớn | In hoa, đậm |
Nhìn khung này, bạn thấy cấp tiểu tiết dấu cộng chỉ xuất hiện một lần. Trong thực tế, nếu phải dùng dấu cộng thường xuyên, văn bản đang chia quá sâu; thử chuyển các ý đó thành một bảng nhỏ, đọc dễ hơn nhiều.
Chữ trong đề mục: ngắn, song song, không lặp tên cấp trên
Đánh số đúng mà chữ trong đề mục lủng củng thì bố cục vẫn khó theo. Đề mục tốt thường là một cụm danh từ ngắn, đọc lên biết ngay nhóm nội dung bên dưới nói gì: "Công tác văn thư", "Kinh phí thực hiện", "Tổ chức thực hiện". Đề mục kéo dài thành một câu có chủ ngữ, vị ngữ, kèm cả nhận xét như "Công tác văn thư đã có nhiều chuyển biến tích cực" là đang lấy chỗ của lời văn.
Các đề mục ngang hàng nên viết song song về cấu trúc. Dưới mục I, nếu khoản 1 là "Công tác văn thư" thì khoản 2 nên là "Công tác lưu trữ", không phải "Về lưu trữ hồ sơ của xã". Khi đọc riêng dãy đề mục, sự song song giúp người đọc thấy ngay văn bản phủ đủ các mảng hay bỏ sót mảng nào.
Đề mục cấp dưới không lặp lại nguyên tên cấp trên. Dưới "1. Công tác văn thư", các điểm chỉ cần "a) Văn bản đến", "b) Văn bản đi", không cần "a) Công tác văn thư đối với văn bản đến". Lặp lại làm dòng đề mục dài ra mà không thêm thông tin.
Nhiều báo cáo định kỳ có đề cương do cấp trên gửi kèm. Trường hợp đó, giữ nguyên số và chữ của đề cương, kể cả khi bạn thấy có thể viết gọn hơn, vì bên tổng hợp sẽ ghép báo cáo của nhiều đơn vị theo đúng số mục đó.
Lỗi hay gặp và cách sửa nhanh
Đây là những lỗi đánh số đề mục mà người soát văn bản ở cơ quan gặp nhiều nhất, kèm cách sửa:
- Dùng chấm tròn, ngôi sao, mũi tên làm ký hiệu liệt kê: thay bằng gạch ngang và dấu cộng theo hệ phần – mục. Ký hiệu trang trí đổi hình dạng khi mở trên máy khác.
- Số La Mã gõ bằng chữ cái lẫn chữ số: ví dụ "II" gõ thành hai chữ "l" thường, hoặc "IV" gõ thành "1V". Gõ bằng chữ I, V, X in hoa.
- Cấp 3 viết "a." thay cho "a)": trong hệ này, điểm dùng dấu đóng ngoặc đơn.
- Đề mục cuối có dấu chấm, đề mục khác không có: chọn không chấm cho mọi đề mục.
- Đánh số 1, 2, 3 cho mục lớn và I, II cho mục nhỏ: đảo ngược thứ tự cấp. La Mã luôn là cấp lớn hơn.
- Số tự động nhảy: khoản dưới mục II tiếp tục là 4, 5 thay vì bắt đầu lại từ 1. Đặt lại "bắt đầu từ 1" cho danh sách mới.
Nếu bạn soát văn bản của người khác, đọc riêng các dòng đề mục một lượt, bỏ qua lời văn. Dãy đề mục đọc liền mạch như một mục lục hợp lý là dấu hiệu bố cục ổn; đọc lên thấy nhảy cóc là bố cục cần sửa trước khi bàn tới câu chữ.
Câu hỏi thường gặp
Báo cáo có được dùng kiểu đánh số 1.1, 1.2 không?
Phụ lục của Nghị định 30/2020/NĐ-CP mô tả hệ phần, mục từ lớn đến nhỏ dùng số La Mã, số Ả Rập, chữ cái, gạch ngang và dấu cộng. Kiểu 1.1 thường dùng cho tài liệu kỹ thuật. Thân báo cáo hành chính nên theo hệ I, 1, a) để thống nhất.
Sau số La Mã của mục lớn có dấu chấm không?
Có, cách trình bày phổ biến là "I.", "II." rồi đến đề mục in hoa. Không dùng dấu hai chấm hay gạch ngang sau số. Dấu chấm cũng dùng sau số Ả Rập của cấp 2, còn cấp 3 dùng dấu đóng ngoặc đơn.
Kế hoạch ban hành kèm quyết định đánh số theo hệ nào?
Quyết định ban hành dùng hệ điều. Kế hoạch kèm theo không phải văn bản có điều khoản nên dùng hệ I, 1, a). Hai phần có hệ đánh số riêng và không cần thống nhất với nhau.
Đề mục có in đậm cả số thứ tự không?
Thông thường số thứ tự in cùng kiểu với đề mục: đề mục đậm thì số cũng đậm. Tách số đứng, đề mục đậm làm dòng lệch nhịp. Nếu mẫu cơ quan quy định khác thì theo mẫu.
Có cần mục lục cho báo cáo dài không?
Nghị định không yêu cầu mục lục cho văn bản hành chính. Với đề án hoặc báo cáo tổng kết rất dài, một số cơ quan thêm mục lục ở đầu hoặc cuối để tiện tra; nếu thêm, nên tạo tự động từ đề mục để số trang luôn khớp.
Gạch đầu dòng dùng dấu gạch ngang nào?
Dùng dấu gạch ngang thông thường đặt ở đầu ý, sau đó một khoảng cách rồi đến chữ. Điều quan trọng là thống nhất một ký hiệu trong toàn văn bản, không lẫn với chấm tròn hay ký hiệu trang trí của trình soạn thảo.