HinhThuc.comHình Thức
Lỗi hay gặp và tự kiểm trước khi trình ký

Đọc soát văn bản người khác soạn: ba lượt đọc và cách ghi góp ý rõ ràng

Cách đọc soát văn bản đồng nghiệp hoặc cấp dưới soạn: lượt nhìn hình thức, lượt đối chiếu thông tin, lượt đọc câu chữ, và cách ghi góp ý để người soạn sửa nhanh.

Senior official in a Thai Nguyen agency reading a stack of blank pages with a red pencil at a window desk, face hidden by angle, green tea cup beside, overcast light

Đọc soát văn bản người khác soạn hiệu quả nhất khi tách thành ba lượt riêng: lượt một chỉ nhìn hình thức trên trang, lượt hai đối chiếu thông tin (số, ngày, tên, căn cứ, nơi nhận), lượt ba mới đọc câu chữ. Mỗi lượt có một câu hỏi riêng, nên mắt không bị kéo đi bởi nội dung. Góp ý ghi theo ba mức: phải sửa, nên sửa và cần hỏi lại, để người soạn biết chỗ nào bắt buộc.

Bài này dành cho trưởng phòng, phó phòng, chánh văn phòng, người được giao kiểm tra thể thức, và cả đồng nghiệp được nhờ "xem giúp". Người soát không viết lại văn bản thay người soạn; việc của người soát là phát hiện điều người soạn không thể tự thấy vì đã quá quen với bản của mình.

Vì sao người soạn không tự thấy lỗi của mình

Người soạn đọc văn bản của chính mình bằng trí nhớ nhiều hơn bằng mắt. Họ biết câu tiếp theo định nói gì, nên não tự điền chữ còn thiếu, tự bỏ qua chữ thừa. Hiện tượng này không liên quan đến năng lực; người soạn giỏi nhất cũng gặp. Đó là lý do văn bản quan trọng luôn cần một người thứ hai đọc.

Người soát có lợi thế là đọc văn bản lần đầu. Nhưng lợi thế đó mất đi nhanh: sau lần đọc thứ hai, người soát cũng bắt đầu quen. Vì vậy, mỗi lượt đọc nên có mục đích rõ ràng, làm một lần cho kỹ, thay vì đọc đi đọc lại cả văn bản với hy vọng chung chung là "sẽ thấy lỗi".

Một điểm cần thống nhất trước: người soát chịu trách nhiệm đến đâu. Trưởng đơn vị soạn thảo chịu trách nhiệm về nội dung; người được giao kiểm tra thể thức chịu trách nhiệm về hình thức và thủ tục, theo Nghị định 30/2020/NĐ-CP. Đồng nghiệp được nhờ xem giúp thì không chịu trách nhiệm chính thức, nhưng nên nói rõ mình đã xem phần nào để người soạn không hiểu nhầm là văn bản đã được soát toàn bộ.

Lượt một: nhìn hình, không đọc chữ

Lượt đầu chỉ mất vài phút. Bạn lướt từng trang như nhìn một bức ảnh, không đọc câu nào:

  1. Nhìn phần đầu: hai ô có cân, đường kẻ có đúng vị trí, quốc hiệu có nằm trọn một dòng.
  2. Nhìn khối chữ: các đoạn có cùng cỡ chữ, cùng lề, cùng khoảng cách; có đoạn nào trông to hơn, nhỏ hơn, thụt khác thường không.
  3. Nhìn hệ thống đề mục: số La Mã, số Ả Rập, chữ cái có đi đúng tầng, có mục nào nhảy số.
  4. Nhìn bảng biểu: có tràn lề, có bị cắt ngang giữa hai trang mà không lặp tiêu đề cột.
  5. Nhìn trang cuối: khối chữ ký có đi cùng nội dung, nơi nhận có gạch đầu dòng đều, có dòng lưu.
  6. Nhìn số trang: có từ trang hai, liên tục.

Lượt này bắt được phần lớn lỗi kỹ thuật trình bày, những lỗi mà khi đọc chữ bạn sẽ không bao giờ để ý. Người có kinh nghiệm làm lượt một trong chưa tới hai phút cho văn bản ba trang.

Lượt hai: đối chiếu thông tin, không đọc câu

Lượt hai tìm những chỗ mà từng chữ đều đúng chính tả nhưng thông tin lại sai. Bạn đi qua văn bản và chỉ dừng ở những thứ có thể đối chiếu được:

  • Mọi con số: tổng có bằng cộng các thành phần, số bằng chữ có khớp số bằng số, đơn vị tính có nhất quán.
  • Mọi ngày tháng: có ngày nào muộn hơn ngày ký dự kiến khi lẽ ra phải sớm hơn, hoặc ngược lại.
  • Mọi tên riêng: tên người, tên đơn vị, tên địa danh viết thống nhất ở mọi chỗ xuất hiện.
  • Mọi viện dẫn: số, ký hiệu, ngày, tên cơ quan ban hành của văn bản được viện dẫn có đúng; văn bản đó còn hiệu lực.
  • Trích yếu và nội dung: trích yếu có nói đúng việc mà nội dung giải quyết.
  • Người ký và quyền hạn ký: khớp với người sẽ ký thật.
  • Nơi nhận: đủ mọi đơn vị được giao việc trong nội dung.

Lượt hai cần tài liệu gốc bên cạnh: văn bản được viện dẫn, bảng số liệu nguồn, danh sách người. Đối chiếu với trí nhớ là cách nhanh nhất để để lọt lỗi. Nếu không có tài liệu gốc, ghi góp ý dạng câu hỏi để người soạn tự kiểm.

Lượt ba: đọc câu chữ, nhưng không viết lại

Đọc chậm, tốt nhất là đọc thành tiếng nhỏ. Đọc thành tiếng buộc mắt dừng ở từng chữ, nên bắt được chữ lặp, chữ thiếu, dấu câu sai. Ở văn phòng đông người, đọc thầm nhưng dùng thước hoặc ngón tay dò từng dòng cũng có tác dụng tương tự.

Tìm lỗi chính tả, viết hoa, viết tắt. Viết tắt lần đầu xuất hiện có kèm tên đầy đủ chưa; viết hoa tên cơ quan, chức danh có thống nhất; dấu câu cuối các ý liệt kê có cùng kiểu.

Đánh dấu câu khó hiểu, không sửa thay. Gặp một câu mơ hồ, ghi chú "câu này có thể hiểu hai cách: …" và để người soạn chọn cách viết lại. Người soát viết lại toàn bộ thì văn bản mang giọng của hai người và người soạn không học được gì.

Để ý giọng văn của loại văn bản. Công văn gửi cấp trên, thông báo gửi người dân, quyết định giao việc có giọng khác nhau. Câu quá suồng sã hay quá khẩu hiệu đều nên đánh dấu, nhưng góp ý cụ thể, không chỉ ghi "văn chưa hay".

Dừng khi hết lượt. Lượt ba dễ biến thành cuộc biên tập không hồi kết. Đặt giới hạn: đọc hết một lần, ghi góp ý, rồi trả lại. Vòng sau chỉ soát chỗ đã sửa.

Ghi góp ý theo ba mức để người soạn sửa nhanh

Góp ý không phân mức khiến người soạn hoặc sửa tất cả kể cả chỗ không cần, hoặc bỏ qua cả chỗ bắt buộc. Ba mức dưới đây đủ cho hầu hết văn bản hành chính; ví dụ là giả định.

MứcDùng khi nàoVí dụ góp ý
Phải sửaSai thể thức, sai thông tin, sai thẩm quyền, sai viện dẫn"Trang 1, ký hiệu: văn bản là thông báo, ký hiệu đang ghi KH, phải sửa thành TB."
Nên sửaĐúng nhưng chưa rõ, chưa thống nhất, câu dài khó đọc"Đoạn 2: tên đơn vị viết hai kiểu, nên thống nhất một kiểu đầy đủ."
Cần hỏi lạiNgười soát không chắc, cần người soạn kiểm nguồn"Mục 3: số liệu quý III lấy từ báo cáo nào? Kiểm lại với bảng tổng hợp gốc."

Mỗi góp ý ghi rõ vị trí (trang, đoạn hoặc mục), lỗi là gì và đề xuất nếu có. Không ghi chung chung kiểu "xem lại toàn bộ", vì người soạn không biết bắt đầu từ đâu. Nếu dùng chức năng theo dõi thay đổi và chú thích của trình soạn thảo, nhớ báo người soạn chấp nhận hoặc xoá hết chú thích trước khi in bản trình, để không có bong bóng chú thích nào lọt vào bản in.

Khi chỉ có năm phút: thứ tự ưu tiên

Ưu tiên một: người ký và quyền hạn ký. Đây là lỗi làm văn bản phải ký lại chắc chắn và có thể gây hiểu nhầm thẩm quyền. Nhìn khối chữ ký trước mọi thứ khác.

Ưu tiên hai: con số và ngày tháng có hệ quả. Số tiền, hạn chót, ngày hiệu lực, số lượng người. Một chữ số sai ở đây ảnh hưởng tới việc thật của người nhận, không chỉ tới hình thức văn bản.

Ưu tiên ba: nơi nhận so với người được giao việc. Thiếu một nơi nhận là một đơn vị không biết mình phải làm gì. Lướt nội dung tìm các chữ "giao", "đề nghị", "chịu trách nhiệm" rồi đối chiếu xuống nơi nhận.

Ưu tiên bốn: phần đầu văn bản. Tên cơ quan, ký hiệu, địa danh, trích yếu. Lỗi ở đây dễ thấy, sửa nhanh, nhưng văn thư sẽ trả lại nếu bỏ qua.

Để lại cho vòng sau: câu chữ. Nếu thời gian thật sự không đủ, nói rõ với người soạn rằng bạn mới soát bốn mục trên, chưa đọc câu chữ. Người soạn sẽ tự đọc lại hoặc nhờ thêm người, thay vì tưởng văn bản đã được soát toàn bộ.

Soát văn bản của người mới: biến góp ý thành bài học

Người mới vào nghề thường mắc cùng một nhóm lỗi trong nhiều văn bản liên tiếp: phần đầu chép từ mẫu cũ, ký hiệu tự đặt, nơi nhận thiếu dòng lưu, câu văn dài và dùng nhiều từ khẩu ngữ. Nếu lần nào người soát cũng sửa giúp, người mới sẽ không bao giờ tự thấy. Cách hiệu quả hơn là trong vài văn bản đầu, đánh dấu lỗi nhưng để người mới tự sửa, kèm một dòng giải thích vì sao.

Sau khoảng một tháng, người soát có thể ngồi cùng người mới mười lăm phút, xem lại các góp ý đã ghi và gom thành ba bốn lỗi lặp nhiều nhất. Người mới ghi những lỗi đó vào bảng tự kiểm của riêng mình. Từ đó, góp ý của người soát chuyển dần từ "sửa lỗi" sang "góp ý cách viết", và thời gian soát mỗi văn bản giảm rõ.

Đây cũng là lúc nhận ra lỗi không thuộc về người mới mà thuộc về tệp mẫu của đơn vị. Nếu ba người mới liên tiếp cùng sai một chỗ ở phần đầu, có lẽ tệp mẫu đang sai và cần sửa một lần cho cả phòng.

Soát trên giấy hay trên màn hình, và giữ vết các vòng sửa

Mỗi cách có điểm mạnh riêng. Trên giấy, lượt một nhìn hình rõ hơn vì bạn thấy đúng thứ sẽ đến tay người nhận; lượt ba đọc câu chữ cũng ít mỏi mắt hơn. Trên màn hình, lượt hai đối chiếu nhanh hơn nhờ chức năng tìm kiếm: gõ tên một đơn vị để xem nó xuất hiện mấy lần, viết có giống nhau không.

Nếu góp ý trên màn hình, chức năng theo dõi thay đổi giúp người soạn thấy chính xác chỗ nào bị đề xuất sửa. Nhưng nên hạn chế sửa trực tiếp vào câu; dùng chú thích bên lề để người soạn tự sửa sẽ giữ được trách nhiệm rõ ràng hơn. Khi nhiều người cùng soát một dự thảo, thống nhất ai là người gộp góp ý cuối cùng, tránh tình trạng ba người cùng sửa ba bản khác nhau.

Với văn bản qua nhiều vòng, đặt tên tệp có số vòng và ngày, ví dụ giả định "thong-bao-lich-truc-v3-ngay-12". Khi có tranh luận về một câu chữ đã sửa hay chưa, bạn mở được đúng bản trước đó để đối chiếu. Bản cuối cùng trình ký nên là một tệp sạch, không còn chú thích hay theo dõi thay đổi.

Câu hỏi thường gặp

Người soát có nên sửa thẳng vào văn bản cho nhanh không?

Với lỗi nhỏ như chính tả, sửa thẳng bằng chế độ theo dõi thay đổi để người soạn thấy là chấp nhận được. Với câu chữ, số liệu hay thẩm quyền, nên ghi góp ý để người soạn tự sửa và tự kiểm nguồn, vì họ chịu trách nhiệm về nội dung.

Soát một văn bản ba trang mất bao lâu là hợp lý?

Với người đã quen, khoảng mười lăm đến hai mươi phút cho cả ba lượt: vài phút nhìn hình, năm đến mười phút đối chiếu thông tin, phần còn lại đọc câu chữ. Văn bản có nhiều số liệu hoặc viện dẫn cần thêm thời gian cho lượt hai.

Đồng nghiệp nhờ xem giúp thì có phải chịu trách nhiệm không?

Trách nhiệm chính thức theo Nghị định 30/2020/NĐ-CP thuộc người đứng đầu đơn vị soạn thảo và người được giao kiểm tra thể thức. Người xem giúp nên nói rõ mình đã xem phần nào để người soạn không hiểu nhầm là văn bản đã được soát đầy đủ.

Có nên dùng công cụ kiểm tra chính tả tự động không?

Nên dùng như một bước hỗ trợ, nhưng không thay được người đọc. Công cụ tự động không biết tên riêng của cơ quan bạn, không phát hiện số liệu sai hay viện dẫn sai, và đôi khi gợi ý sửa sai với từ ngữ hành chính.

Góp ý nhiều quá, người soạn tự ái thì sao?

Phân mức góp ý để người soạn thấy chỗ nào bắt buộc, chỗ nào chỉ là gợi ý. Ghi góp ý vào văn bản, không vào người, và nêu lý do ngắn gọn. Với người mới, dành vài phút nói lại những lỗi lặp nhiều lần sẽ hiệu quả hơn ghi kín cả trang.

Nên soát văn bản của mình như soát văn bản người khác không?

Nên, nhưng cần tạo khoảng cách: để văn bản nằm yên ít nhất vài giờ, in ra giấy, đổi phông hoặc cỡ chữ tạm thời khi đọc trên màn hình. Những thay đổi nhỏ đó giúp mắt nhìn văn bản như lần đầu, bắt được lỗi mà trí nhớ đã che đi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138