Đường kẻ dưới tiêu ngữ dài bằng dòng chữ “Độc lập - Tự do - Hạnh phúc”, còn đường kẻ dưới tên cơ quan ban hành chỉ dài khoảng một phần ba đến một nửa dòng chữ phía trên, đặt cân đối ở giữa. Đó là mô tả trong phụ lục về kỹ thuật trình bày của Nghị định 30/2020/NĐ-CP; bạn đối chiếu câu chữ trong bản gốc vì đây là chỗ hay bị nhớ sai. Trên giấy thì hai nét này trông đơn giản, nhưng trên máy tính chúng là nguồn gốc của rất nhiều văn bản bị trả lại: nét dài quá, ngắn quá, lệch tâm, hoặc trôi xuống đè lên số ký hiệu khi mở ở máy khác.
Bài này so sánh ba cách tạo đường kẻ trên Word, chỉ ra cách nào bền nhất, cách đo độ dài khi phần mềm không hiện sẵn chiều rộng dòng chữ, và một cái bẫy ít người để ý là dấu gạch nối trong tiêu ngữ bị tự động đổi thành dấu gạch dài. Ví dụ tên cơ quan là giả định.
Ba cách kẻ đường và chỗ mạnh yếu của từng cách
Người soạn văn bản thường dùng một trong ba cách dưới đây. Không cách nào bị cấm, vì Nghị định quy định hình thức trên giấy chứ không quy định thao tác máy tính; khác nhau ở độ bền khi văn bản đi qua nhiều máy.
| Cách | Làm thế nào | Ưu điểm | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Viền dưới của đoạn văn | Đặt viền dưới cho đoạn chứa tiêu ngữ, thụt lề hai bên cho viền ngắn lại | Gắn chặt với chữ, không trôi, giữ nguyên khi xuất PDF | Phải canh thụt lề để viền bằng dòng chữ; tốn vài phút lần đầu |
| Đường thẳng vẽ bằng hình | Chèn hình đường thẳng, nhập chiều dài chính xác, neo vào đoạn | Đặt chiều dài bằng con số, dễ chỉnh | Dễ trôi nếu neo sai; hay lệch khi mở bằng phần mềm khác |
| Gạch chân chính dòng chữ | Bôi đen tiêu ngữ, bật gạch chân | Nhanh, dài đúng bằng chữ | Nét sát chân chữ, khác dáng với sơ đồ mẫu; không dùng được cho tên cơ quan vì phải ngắn hơn chữ |
Với văn bản phát hành chính thức và mẫu dùng chung của cơ quan, cách thứ nhất bền nhất. Cách thứ hai hợp với người đã quen vẽ hình và chỉ soạn trên một máy. Cách thứ ba hay thấy ở mẫu tự làm; bạn nên xem sơ đồ minh hoạ trong phụ lục của Nghị định, nơi đường kẻ nằm tách khỏi dòng chữ, rồi quyết định có dùng hay không.
Kẻ bằng viền đoạn văn: cách bền nhất
Viền đoạn là đường kẻ thuộc về chính đoạn văn, nên chữ đi đâu đường kẻ đi đó. Mấu chốt là thu hẹp đoạn văn bằng thụt lề hai bên cho viền vừa đúng độ dài cần.
- Đặt con trỏ ở dòng tiêu ngữ (ô bên phải của bảng phần đầu). Mở mục Viền và tô bóng, chọn viền dưới, nét liền, độ dày mảnh nhất hoặc mảnh vừa.
- Trong cùng hộp thoại, mở Tuỳ chọn và đặt khoảng cách từ chữ tới viền dưới khoảng một vài điểm, để nét không dính vào chân chữ có dấu nặng.
- Phóng to màn hình lên khoảng 200 phần trăm, kéo dấu thụt lề trái và phải trên thước cho tới khi hai đầu viền thẳng với chữ “Đ” đầu và chữ “c” cuối của tiêu ngữ.
- Mở hộp thoại Đoạn văn, xem con số thụt lề trái và phải vừa kéo; nếu hai số chênh nhau, đặt bằng nhau để nét cân giữa.
- Với tên cơ quan, làm tương tự ở dòng cuối của tên cơ quan nhưng thụt sâu hơn, cho viền chỉ còn khoảng một phần ba đến một nửa chiều dài dòng chữ.
Lưu ý viền đoạn chỉ có một nét cho cả đoạn. Nếu tên cơ quan có hai dòng như “ỦY BAN NHÂN DÂN” và “XÃ AN PHÚ” (ví dụ giả định) mà bạn để chung một đoạn ngắt dòng mềm, viền sẽ nằm dưới dòng cuối, đúng chỗ cần. Nếu để hai đoạn riêng thì chỉ đặt viền cho đoạn dưới, đừng đặt cho cả hai.
Kẻ bằng đường thẳng: neo đúng để không trôi
Chèn và giữ thẳng. Chọn hình đường thẳng trong mục Hình, giữ phím Shift khi kéo để nét nằm ngang tuyệt đối. Một nét lệch nửa độ trông không rõ trên màn hình nhưng in ra sẽ nghiêng thấy được.
Nhập chiều dài bằng số. Trong mục Kích thước của thẻ Định dạng hình, nhập chiều rộng đúng con số bạn đã đo; chiều cao để 0. Đây là ưu điểm lớn nhất của cách này: muốn nét dài bao nhiêu milimét thì gõ đúng bấy nhiêu.
Chọn kiểu ngắt dòng và neo. Đặt kiểu ngắt dòng là Ở phía trước chữ hoặc Trên và dưới, bật Di chuyển cùng văn bản, và kéo biểu tượng mỏ neo vào đúng đoạn tiêu ngữ, không để nó nằm ở đoạn đầu trang. Neo sai đoạn là nguyên nhân số một khiến nét trôi xuống đè lên số ký hiệu khi ai đó thêm một dòng ở trên.
Căn giữa bằng chức năng, không bằng mắt. Chọn nét, dùng chức năng Căn chỉnh, căn giữa so với lề hoặc so với cột; nếu nét nằm trong ô bảng, nhiều phiên bản cho căn theo ô. Kéo bằng chuột không bao giờ ra đúng giữa.
Khoá vị trí. Trong phần bố cục nâng cao có tuỳ chọn khoá neo. Bật lên để người sau không vô tình kéo nét đi khi chỉnh chữ. Mẫu dùng chung của cơ quan nên khoá sẵn.
Đo độ dài dòng chữ khi phần mềm không cho con số
Trình soạn thảo không hiện sẵn chiều rộng của một dòng chữ, nên với cách vẽ đường thẳng bạn cần tự đo. Cách thứ nhất là đo trên màn hình: bật thước, phóng to, đặt con trỏ trước chữ đầu và sau chữ cuối của tiêu ngữ, đọc vị trí trên thước, trừ cho nhau. Sai số vài phần mười milimét không thành vấn đề vì mắt người không phân biệt được ở khoảng cách đọc bình thường.
Cách thứ hai là in thử một bản và đo bằng thước thật, sau đó ghi con số vào mẫu. Cách này chính xác hơn vì phản ánh đúng phông, cỡ chữ và máy in của cơ quan. Một khi đã có số cho tiêu ngữ ở cỡ chữ cơ quan chọn, con số đó không đổi chừng nào phông và cỡ chưa đổi, vì tiêu ngữ là chữ cố định.
Với tên cơ quan, việc đo phức tạp hơn vì mỗi cơ quan một tên, có tên một dòng có tên hai dòng. Phụ lục cho khoảng một phần ba đến một nửa độ dài dòng chữ; độ dài dòng chữ ở đây là dòng tên cơ quan nằm ngay trên đường kẻ. Ví dụ giả định: dòng “XÃ AN PHÚ” ngắn, nét kẻ chỉ còn rất ngắn; nhiều văn thư chọn gần mức một nửa cho nét đủ thấy. Với dòng tên dài như tên một sở, mức một phần ba đã đủ.
Nếu cơ quan đổi cỡ chữ của tên cơ quan từ 12 sang 13 hay ngược lại, nhớ đo lại nét kẻ. Nét giữ nguyên trong khi chữ phình ra là lỗi rất khó nhận ra bằng mắt nhưng văn thư lâu năm nhìn là biết. Cách viền đoạn ở phần trên tránh được lỗi này một nửa, vì viền co giãn theo thụt lề chứ không theo chữ, nên vẫn cần nhìn lại sau khi đổi cỡ.
Dấu gạch nối trong tiêu ngữ bị tự đổi thành gạch dài
Tiêu ngữ có gạch nối giữa các cụm từ, có cách chữ hai bên: “Độc lập - Tự do - Hạnh phúc”. Trình soạn thảo có chức năng tự động định dạng khi gõ, trong đó có mục thay dấu gạch nối bằng gạch ngang dài. Khi bạn gõ dấu cách, gạch nối, dấu cách rồi gõ tiếp chữ, phần mềm lặng lẽ đổi gạch nối thành gạch ngang dài hơn. Nhìn lướt thì giống, đặt cạnh văn bản mẫu thì khác.
Có hai cách xử lý. Cách nhanh là bấm hoàn tác ngay sau khi phần mềm vừa đổi; chỉ phần thay tự động bị huỷ, chữ vẫn còn. Cách triệt để là vào phần Tuỳ chọn soát lỗi, mở Tuỳ chọn tự sửa, thẻ Tự định dạng khi gõ, bỏ chọn mục thay gạch nối bằng gạch ngang. Nếu cơ quan đã có mẫu thì phần tiêu ngữ đã nằm sẵn trong mẫu, khỏi phải gõ lại và khỏi lo bị đổi.
Muốn biết tiêu ngữ đang dùng loại gạch nào, bạn có thể dùng chức năng Tìm, gõ một dấu gạch nối và xem phần mềm có tìm thấy trong tiêu ngữ không. Cách khác là phóng to thật lớn và so độ dài nét với gạch nối trong một từ ghép bất kỳ. Lỗi này hay đi theo văn bản từ đời mẫu này sang đời mẫu khác, vì ai cũng sao chép phần đầu từ tệp cũ.
Một lỗi đi kèm là cách chữ. Có người bỏ dấu cách hai bên gạch nối cho dòng ngắn lại, hoặc gõ hai dấu cách ở một bên. Dòng tiêu ngữ khi đó không cân và đường kẻ dưới bị lệch tâm so với chữ. Hiện ký hiệu định dạng bằng nút đoạn văn trên thanh công cụ là thấy ngay từng dấu cách dưới dạng chấm nhỏ.
Kiểm hai đường kẻ trong ba mươi giây
Trước khi chuyển văn bản sang văn thư, nhìn riêng phần đầu và trả lời các câu dưới đây. Mỗi câu chỉ cần nhìn, không cần mở hộp thoại nào.
- Nét dưới tiêu ngữ có bắt đầu ngay dưới chữ “Đ” và kết thúc ngay dưới chữ “c” cuối không, hay thò ra hoặc hụt vào?
- Nét dưới tên cơ quan có ngắn hơn rõ rệt so với dòng chữ, khoảng một phần ba đến một nửa, và nằm giữa dòng không?
- Hai nét có cùng độ dày, cùng kiểu nét liền, không phải nét đứt hay nét đôi?
- Nét có tách khỏi chân chữ một khoảng nhỏ, không dính vào dấu nặng của chữ “Hạnh” hay chữ “Độc”?
- Thêm một dòng vào tên cơ quan rồi xoá đi, nét có ở nguyên chỗ không? Nếu nét trôi, nó đang neo sai đoạn.
- Xuất thử sang PDF: hai nét còn đủ và đúng vị trí không?
Nếu một trong sáu câu trả lời là không, sửa ngay trên mẫu gốc chứ đừng chỉ sửa trên văn bản đang soạn, vì lỗi trên mẫu sẽ lặp lại ở mọi văn bản sau. Các thông số cỡ chữ, kiểu chữ của tên cơ quan và quốc hiệu được bàn ở danh mục Phần đầu văn bản của trang.
Câu hỏi thường gặp
Đường kẻ dưới tiêu ngữ dài bao nhiêu?
Theo phụ lục của Nghị định 30/2020/NĐ-CP, đường kẻ dưới tiêu ngữ là nét liền dài bằng dòng chữ tiêu ngữ. Bạn nên đối chiếu bản gốc của phụ lục và đo trên tờ in thật của cơ quan để có con số cụ thể theo phông và cỡ chữ đang dùng.
Đường kẻ dưới tên cơ quan có dài bằng tên cơ quan không?
Không. Phụ lục mô tả đường kẻ dưới tên cơ quan ban hành dài khoảng một phần ba đến một nửa độ dài dòng chữ, đặt cân đối ở giữa. Kẻ dài bằng cả dòng là lỗi hay gặp ở mẫu tự làm.
Nên dùng viền đoạn hay vẽ đường thẳng?
Viền đoạn bền hơn vì gắn với đoạn văn, không trôi khi sửa chữ hay mở ở máy khác. Đường thẳng tiện đặt chiều dài bằng số nhưng phải neo đúng đoạn và khoá vị trí, nếu không rất dễ trôi xuống đè chữ.
Vì sao gạch nối trong tiêu ngữ trông dài hơn mẫu?
Thường do phần mềm tự đổi gạch nối thành gạch ngang dài khi gõ dấu cách, gạch nối, dấu cách rồi gõ tiếp. Bấm hoàn tác ngay sau khi bị đổi, hoặc tắt mục thay gạch nối trong Tuỳ chọn tự sửa.
Có được gạch chân chính dòng tiêu ngữ thay cho đường kẻ không?
Nhiều mẫu tự làm dùng cách này, nhưng nét gạch chân nằm sát chân chữ, khác dáng với sơ đồ mẫu trong phụ lục nơi đường kẻ tách khỏi chữ. Bạn nên xem sơ đồ đó và theo quy ước của cơ quan.
Đường kẻ biến mất khi chuyển sang PDF thì làm sao?
Thường do đường thẳng nằm ở lớp sau chữ hoặc neo vào phần bị ẩn. Chuyển sang cách viền đoạn, hoặc đặt kiểu ngắt dòng của đường thẳng là phía trước chữ và neo đúng đoạn tiêu ngữ, rồi xuất lại.