Ký hiệu văn bản có hai cấu trúc: với văn bản có tên loại, ký hiệu gồm chữ viết tắt tên loại và chữ viết tắt tên cơ quan ban hành; với công văn, ký hiệu gồm chữ viết tắt tên cơ quan ban hành và chữ viết tắt tên đơn vị soạn thảo hoặc lĩnh vực được giải quyết. Theo Nghị định 30/2020/NĐ-CP, chữ viết tắt tên cơ quan và các đơn vị trong cơ quan do người đứng đầu quy định cụ thể, bảo đảm ngắn gọn, dễ hiểu.
Bảng chữ viết tắt tên loại có sẵn trong phụ lục, ai cũng tra được. Phần khó hơn là nửa còn lại của ký hiệu: cơ quan viết tắt tên mình thế nào, mỗi phòng viết tắt ra sao, chọn theo đơn vị hay theo lĩnh vực, và sửa thế nào khi phòng ban sáp nhập. Bài này đi vào phần đó, cùng các quy tắc trình bày ô số 3. Mọi tên cơ quan và chữ viết tắt trong bài là ví dụ giả định; bảng chính thức của cơ quan bạn là bảng trong quy chế văn thư.
Hai cấu trúc ký hiệu, đọc từng phần
Một ký hiệu đọc từ trái sang phải. Bảng dưới tách từng phần trong hai ví dụ giả định để thấy phần nào lấy từ phụ lục, phần nào do cơ quan tự quy định.
| Phần | Văn bản có tên loại (ví dụ giả định 07/QĐ-UBND) | Công văn (ví dụ giả định 125/UBND-VP) |
|---|---|---|
| Con số | 07: số thứ tự trong năm | 125: số thứ tự trong năm |
| Dấu sau con số | Gạch chéo | Gạch chéo |
| Nhóm chữ thứ nhất | QĐ: viết tắt tên loại, lấy theo bảng trong phụ lục | UBND: viết tắt tên cơ quan ban hành, do cơ quan quy định |
| Dấu giữa các nhóm | Gạch nối, không cách chữ | Gạch nối, không cách chữ |
| Nhóm chữ thứ hai | UBND: viết tắt tên cơ quan ban hành | VP: viết tắt đơn vị soạn thảo hoặc lĩnh vực, do cơ quan quy định |
Điểm đáng để ý: chữ viết tắt tên cơ quan đứng ở vị trí khác nhau trong hai cấu trúc. Ở văn bản có tên loại, nó đứng sau; ở công văn, nó đứng trước. Người mới hay viết công văn thành "125/VP-UBND", tức là đảo ngược trật tự.
Nhiều cơ quan thêm nhóm đơn vị soạn thảo vào cả văn bản có tên loại, ví dụ giả định "12/KH-UBND-VHXH", để tra cứu biết phòng nào soạn. Cách này có ở thực tế, nhưng có được dùng hay không phải do quy chế văn thư của cơ quan quy định; đừng tự thêm khi quy chế không nói.
Nguyên tắc đặt chữ viết tắt cho cơ quan và đơn vị
Ngắn, dễ hiểu, không trùng. Nghị định chỉ yêu cầu ngắn gọn, dễ hiểu; trong thực hành, thêm tiêu chí không trùng với chữ viết tắt tên loại văn bản. Một phòng viết tắt là "TB" sẽ làm ký hiệu công văn "UBND-TB" dễ bị đọc thành thông báo.
Dựa trên chữ cái đầu của tên chính thức. Văn phòng là "VP", Phòng Kinh tế là "KT", Phòng Văn hóa - Xã hội là "VHXH" (ví dụ giả định). Không lấy theo tên gọi tắt quen miệng trong cơ quan, vì người ngoài không đoán ra được.
Một đơn vị chỉ một chữ viết tắt. Bảng viết tắt phải là một danh sách đóng: mỗi đơn vị một mục, ghi rõ trong quy chế. Ba người cùng phòng tự viết ba kiểu là nguồn lỗi tìm kiếm lớn nhất trong sổ đăng ký.
Theo đơn vị hay theo lĩnh vực, chọn một cách. Nghị định cho phép nhóm sau trong ký hiệu công văn là đơn vị soạn thảo hoặc lĩnh vực được giải quyết. Cơ quan nhỏ thường dùng theo đơn vị; cơ quan có nhiều lĩnh vực chồng chéo có khi chọn theo lĩnh vực. Chọn một cách cho cả cơ quan, đừng để phòng này theo đơn vị, phòng kia theo lĩnh vực.
Dùng chữ cái tiếng Việt khi cần. Chữ viết tắt có thể giữ chữ Đ như "HĐND", "QĐ". Đổi chữ Đ thành D cho tiện gõ, thành "HDND", làm ký hiệu sai và lệch với phụ lục.
Mẫu bảng chữ viết tắt nội bộ (ví dụ giả định)
Bảng sau là mẫu một bảng viết tắt ghi trong quy chế văn thư của Ủy ban nhân dân xã An Phú giả định. Cột cuối là ví dụ ký hiệu công văn mà mỗi đơn vị sẽ dùng.
| Đơn vị | Chữ viết tắt | Ví dụ ký hiệu công văn |
|---|---|---|
| Ủy ban nhân dân xã An Phú (cơ quan) | UBND | Không áp dụng riêng |
| Văn phòng HĐND và UBND | VP | 125/UBND-VP |
| Phòng Kinh tế | KT | 126/UBND-KT |
| Phòng Văn hóa - Xã hội | VHXH | 127/UBND-VHXH |
| Trung tâm phục vụ hành chính công | TTHCC | 128/UBND-TTHCC |
Bảng này giải thích vì sao cùng một cơ quan nhưng các công văn có đuôi khác nhau: đuôi cho biết phòng nào soạn và theo dõi việc đó. Khi người nhận gọi hỏi lại, văn thư nhìn ký hiệu là chuyển ngay đúng phòng.
Tên các phòng trong bảng là ví dụ giả định để minh hoạ cách dựng bảng; cơ cấu tổ chức thật của từng xã, phường được quy định theo văn bản hiện hành, bạn lấy tên đơn vị từ quyết định của địa phương mình.
Trình bày ký hiệu trên trang: chữ in hoa, cỡ chữ, dấu nối
Theo Phụ lục I, ký hiệu văn bản viết bằng chữ in hoa, cỡ 13, kiểu đứng, đặt liền sau con số và dấu gạch chéo, cùng một dòng với chữ "Số:". Giữa các nhóm chữ viết tắt có dấu gạch nối, không cách chữ. Viết đúng là "Số: 125/UBND-VP"; viết sai thường gặp là "Số: 125 / UBND - VP" hoặc "Số:125/UBND-VP" thiếu khoảng trắng sau dấu hai chấm.
Có vài chữ viết tắt tên loại trong phụ lục không viết hoa toàn bộ, ví dụ tờ trình "TTr", chương trình "CTr". Đây là chữ viết tắt chuẩn trong bảng, nên giữ đúng như bảng, không "sửa" thành in hoa hết. Phần mềm soạn thảo có chức năng tự đổi chữ hoa – thường, thường nằm trong nhóm định dạng phông chữ; nếu bạn đặt cả dòng ký hiệu ở chế độ chữ in hoa tự động, các chữ này sẽ bị biến thành "TTR", "CTR" mà không ai để ý.
Dòng số và ký hiệu canh giữa dưới tên cơ quan ban hành. Nếu ký hiệu dài, như khi có ba nhóm chữ, dòng này có thể rộng hơn dòng tên cơ quan; không sao, miễn trục giữa trùng nhau. Không ngắt dòng giữa ký hiệu: cả chuỗi số và ký hiệu phải nằm trên một dòng, vì người ta chép nó nguyên khối khi viện dẫn.
Khi đơn vị trong cơ quan tự đứng tên văn bản
Phần lớn văn bản của một ủy ban do các phòng soạn nhưng ban hành dưới tên ủy ban, nên chữ viết tắt của phòng chỉ xuất hiện ở đuôi ký hiệu công văn. Tình huống khác hẳn khi một đơn vị có tư cách riêng, có con dấu riêng, tự ban hành văn bản dưới tên mình, ví dụ giả định một trường tiểu học thuộc ủy ban xã ban hành kế hoạch của trường. Lúc này trường là cơ quan ban hành, ô số 2 ghi tên trường, và chữ viết tắt tên cơ quan trong ký hiệu là chữ viết tắt tên trường.
Hệ quả là trường phải có dãy số riêng của mình, không lấy số trong sổ của ủy ban, và có bảng chữ viết tắt riêng nếu bên trong trường có các tổ, bộ phận soạn công văn. Lỗi hay gặp là đơn vị như vậy mượn ký hiệu của cơ quan cấp trên, ghi "UBND" trong ký hiệu trong khi người ký là hiệu trưởng và dấu là dấu của trường. Ký hiệu, tên cơ quan ở ô số 2 và con dấu phải chỉ cùng một cơ quan.
Chữ viết tắt tên trường hay tên trung tâm cũng theo nguyên tắc ngắn gọn, dễ hiểu và do người đứng đầu đơn vị đó quy định. Trước khi chọn, nên tra xem trong địa bàn đã có đơn vị nào dùng chữ viết tắt trùng chưa, vì văn bản trao đổi qua lại giữa các trường trong cùng xã mà trùng ký hiệu sẽ gây nhầm ở sổ văn bản đến của nơi nhận.
Sửa ký hiệu khi bộ máy thay đổi
Sắp xếp tổ chức làm thay đổi cả tên cơ quan lẫn các phòng bên trong. Ký hiệu là thứ bị ảnh hưởng nhiều nhất mà ít được rà nhất. Các việc dưới đây nên làm ngay khi quyết định sắp xếp có hiệu lực.
- Ban hành lại bảng chữ viết tắt trong quy chế văn thư, bỏ các đơn vị đã không còn, thêm đơn vị mới, ghi rõ ngày áp dụng.
- Cập nhật danh mục đơn vị trên hệ thống quản lý văn bản để phần mềm sinh đúng ký hiệu mới khi cấp số.
- Sửa ô số 3 trong mọi tệp mẫu dùng chung, không chỉ mẫu công văn mà cả tờ trình, kế hoạch, báo cáo.
- Không đổi ký hiệu của văn bản đã ban hành trước ngày áp dụng; văn bản cũ vẫn được viện dẫn theo ký hiệu cũ.
- Báo cho các cơ quan hay trao đổi văn bản biết ký hiệu mới, nhất là khi đơn vị soạn thảo đổi tên, để họ chuyển văn bản trả lời đúng nơi.
- Đối chiếu văn bản đầu tiên sau ngày áp dụng: số tiếp tục theo dãy của năm, chỉ ký hiệu thay đổi.
Một lỗi khó thấy: cơ quan hợp nhất từ hai cơ quan cũ mà vẫn để hai dãy số chạy song song theo thói quen. Cơ quan mới là một cơ quan, nên số và ký hiệu phải duy nhất trong năm theo cơ quan mới. Việc chuyển tiếp giữa năm cần chỉ đạo cụ thể của người đứng đầu, ghi thành văn bản.
Kiểm nhanh ký hiệu trước khi trình ký
Có ba câu hỏi đủ để bắt gần hết lỗi ký hiệu. Thứ nhất, văn bản có tên loại hay không? Nếu có tên loại thì nhóm đầu là chữ viết tắt tên loại; nếu là công văn thì nhóm đầu là chữ viết tắt tên cơ quan. Thứ hai, chữ viết tắt tên loại có khớp với dòng tên loại ở ô số 5a không? Một văn bản đề "KẾ HOẠCH" mà ký hiệu là "TB" là lỗi do chép mẫu thông báo sang.
Thứ ba, các chữ viết tắt cơ quan và đơn vị có nằm trong bảng của quy chế không? Nếu bạn phải tự nghĩ ra chữ viết tắt cho một phòng mới, đó là dấu hiệu bảng chưa được cập nhật, cần báo người giữ quy chế, không tự đặt rồi dùng luôn.
Sau ba câu hỏi, nhìn hình thức: chữ "Số" viết hoa chữ đầu, có dấu hai chấm, có khoảng trắng; con số dưới 10 có số 0; dấu gạch chéo và gạch nối viết liền; toàn bộ nằm trên một dòng, canh giữa dưới tên cơ quan. Cả lượt kiểm mất chưa tới một phút cho mỗi văn bản. Nếu văn bản do người khác soạn và bạn chỉ đọc soát, hãy ghi lỗi ký hiệu ra lề bản nháp thay vì sửa thẳng, để người soạn biết mà sửa luôn mẫu của mình.
Câu hỏi thường gặp
Ký hiệu công văn khác ký hiệu quyết định ở chỗ nào?
Công văn không có tên loại nên ký hiệu gồm chữ viết tắt tên cơ quan rồi tới chữ viết tắt đơn vị soạn thảo hoặc lĩnh vực, ví dụ giả định "125/UBND-VP". Quyết định có tên loại nên ký hiệu gồm chữ viết tắt tên loại rồi tới tên cơ quan, ví dụ giả định "07/QĐ-UBND".
Ai quyết định chữ viết tắt của từng phòng?
Theo Nghị định 30/2020, chữ viết tắt tên cơ quan, tổ chức và các đơn vị trong cơ quan do người đứng đầu cơ quan quy định cụ thể, bảo đảm ngắn gọn, dễ hiểu. Thực tế bảng này thường nằm trong quy chế công tác văn thư hoặc một quyết định riêng của cơ quan.
Có được viết khoảng trắng hai bên dấu gạch nối trong ký hiệu không?
Không. Giữa các nhóm chữ viết tắt trong ký hiệu dùng gạch nối và không cách chữ. Khoảng trắng thừa vừa sai thể thức vừa làm hỏng việc tìm kiếm trên hệ thống quản lý văn bản, vì máy coi đó là một chuỗi khác.
Chữ viết tắt tờ trình là TTR hay TTr?
Bảng chữ viết tắt trong phụ lục ghi tờ trình là "TTr", chương trình là "CTr". Bạn giữ đúng chữ thường ở cuối như bảng, kể cả khi phần còn lại của ký hiệu viết in hoa. Kiểm tệp mẫu xem có bị đặt chế độ tự đổi chữ in hoa cho cả dòng không.
Văn bản có tên loại có được thêm đuôi đơn vị soạn thảo không?
Một số cơ quan thêm nhóm đơn vị soạn thảo vào sau tên cơ quan trong ký hiệu văn bản có tên loại để tiện tra cứu. Có làm hay không do quy chế văn thư của cơ quan quy định; nếu quy chế không nói, bạn giữ cấu trúc hai nhóm theo nghị định.
Sau khi sáp nhập phòng, văn bản cũ có phải đổi ký hiệu không?
Không. Văn bản đã ban hành giữ nguyên số và ký hiệu như lúc ban hành và được viện dẫn theo ký hiệu đó. Chỉ văn bản ban hành từ ngày bảng viết tắt mới có hiệu lực mới dùng ký hiệu mới.