Lỗi không nhất quán là khi từng chỗ trong văn bản đều trông đúng, nhưng đặt hai chỗ cạnh nhau thì chúng mâu thuẫn: trích yếu nói một việc còn nội dung làm việc khác, tên loại là thông báo mà ký hiệu là kế hoạch, Điều 3 giao ba đơn vị thi hành nhưng nơi nhận chỉ có hai, tổng số không bằng cộng các dòng. Loại lỗi này qua mặt được cả người đọc kỹ, vì người đọc kiểm từng câu chứ không kiểm từng cặp.
Bài này liệt kê các cặp thông tin phải khớp nhau trong một văn bản hành chính, cách bắt từng cặp bằng chức năng tìm kiếm của trình soạn thảo, và một phép thử cuối trước khi in bản trình. Các ví dụ đều là ví dụ giả định.
Vì sao lỗi lệch nhau khó thấy hơn lỗi sai
Một lỗi chính tả nằm gọn trong một chữ; mắt nhìn qua là thấy. Một lỗi lệch nhau thì trải ra hai nơi, thường cách nhau vài trang. Người soát đọc trang một, ghi nhớ rằng trích yếu nói về "kế hoạch kiểm tra"; tới trang ba, nội dung đang nói về "tổ chức tập huấn", và não đã quên trích yếu từ lâu. Không có câu nào sai, chỉ có hai câu không nói cùng một việc.
Lỗi lệch nhau thường sinh ra từ quá trình sửa. Văn bản đi qua vài vòng góp ý: nội dung được thêm một đơn vị phối hợp, số liệu được cập nhật theo báo cáo mới, tên đơn vị được viết đầy đủ ở một chỗ. Mỗi lần sửa chỉ chạm vào đúng chỗ được góp ý, còn những chỗ liên quan ở phần khác của văn bản thì không ai nhớ để sửa theo.
Vì vậy, cách bắt lỗi lệch nhau không phải là đọc kỹ hơn mà là đọc theo cặp. Bạn biết trước những cặp nào phải khớp, rồi kiểm từng cặp một, giống như kế toán đối chiếu sổ chứ không đọc lại từng bút toán.
Các cặp thông tin phải khớp trong một văn bản
Bảng dưới gom những cặp hay lệch nhất. In bảng này ra và đánh dấu khi kiểm từng cặp.
| Chỗ thứ nhất | Phải khớp với | Ví dụ lệch (giả định) |
|---|---|---|
| Tên loại văn bản | Chữ viết tắt tên loại trong ký hiệu | Tên loại THÔNG BÁO, ký hiệu ghi "KH-UBND" |
| Trích yếu | Việc mà nội dung thật sự giải quyết | Trích yếu "về việc tổ chức kiểm tra", nội dung chỉ đề nghị báo cáo số liệu |
| Quyền hạn ký, chức vụ | Người ký thật và họ tên phía dưới | Ghi KT. CHỦ TỊCH nhưng họ tên là của chủ tịch |
| Điều khoản thi hành | Danh sách nơi nhận | Điều 3 giao ba đơn vị, nơi nhận ghi "Như Điều 3" nhưng thêm tay hai đơn vị khác, thiếu một đơn vị của Điều 3 |
| "Kính gửi" của công văn | Đơn vị được đề nghị trong nội dung | Kính gửi phòng A, nội dung đề nghị phòng B thực hiện |
| Số tiền bằng số | Số tiền bằng chữ | 12.500.000 đồng ghi bằng chữ là mười hai triệu năm mươi nghìn đồng |
| Tổng cộng | Cộng các dòng thành phần | Ba dòng cộng lại 47 người, dòng tổng ghi 45 |
| "Phụ lục kèm theo" trong nội dung | Phụ lục thật đính kèm | Nội dung nhắc Phụ lục I và II, chỉ có một phụ lục |
| Ngày hiệu lực, hạn chót | Ngày ký dự kiến | Ký ngày 14, yêu cầu gửi báo cáo trước ngày 10 cùng tháng |
Không phải văn bản nào cũng có đủ chín cặp. Công văn ngắn có thể chỉ có bốn cặp đầu và cặp Kính gửi. Điều quan trọng là bạn biết văn bản đang soát có những cặp nào và kiểm hết chúng, thay vì chỉ kiểm những cặp mình chợt nhớ ra.
Tên riêng viết nhiều kiểu trong cùng một văn bản
Tên cơ quan, đơn vị. Đoạn đầu viết đầy đủ "Trung tâm Văn hóa, Thông tin và Thể thao xã An Phú", đoạn sau viết "Trung tâm Văn hóa xã", bảng phân công lại ghi "TT VH-TT". Người nhận có thể hiểu đây là ba đơn vị. Ví dụ giả định. Nguyên tắc: lần đầu viết đầy đủ, nếu muốn viết tắt thì ghi chữ viết tắt trong ngoặc ngay sau, rồi dùng đúng chữ viết tắt đó cho tới cuối.
Tên người. Một chữ có dấu khác là một người khác: "Nguyễn Văn An" và "Nguyễn Văn Ân". Trong quyết định cử người, khen thưởng hay giao nhiệm vụ, sai dấu trong tên là sai đối tượng. Kiểm tên người với danh sách gốc hoặc hồ sơ nhân sự, không dựa vào trí nhớ.
Địa danh. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính, một văn bản có thể vừa nhắc tên xã mới vừa nhắc tên xã cũ ở phần mô tả địa bàn. Không sai nếu có giải thích; sai nếu dùng lẫn lộn như hai cách gọi tương đương mà không ghi rõ.
Tên văn bản được viện dẫn. Cùng một văn bản được viện dẫn ở phần căn cứ và ở nội dung với hai cách ghi số, ký hiệu hoặc ngày khác nhau. Một trong hai chắc chắn sai.
Bắt lỗi lệch nhau bằng chức năng tìm kiếm
Trình soạn thảo nào cũng có chức năng tìm kiếm, và đó là công cụ tốt nhất để đối chiếu. Thứ tự gợi ý:
- Tìm từng tên đơn vị xuất hiện trong văn bản, xem số lần xuất hiện và cách viết ở mỗi lần. Chức năng tìm thường đánh dấu mọi kết quả, bạn lướt qua là thấy kiểu viết nào lạc.
- Tìm chữ "Điều" để liệt kê nhanh các điều khoản, đặc biệt điều khoản thi hành; đối chiếu với nơi nhận.
- Tìm chữ "phụ lục" để đếm số lần được nhắc và tên phụ lục ở mỗi lần, đối chiếu với phụ lục thật.
- Tìm chữ "ngày" để gom mọi mốc thời gian, xếp theo thứ tự trên giấy nháp và so với ngày ký dự kiến.
- Tìm chữ "đồng" hoặc ký hiệu đơn vị tiền tệ để gom mọi số tiền, kiểm phần bằng chữ đi kèm.
- Tìm tên người ký để chắc chắn tên chỉ xuất hiện đúng ở khối chữ ký và ở những chỗ nội dung cần nhắc.
Sáu lần tìm mất vài phút, nhưng chúng thay cho việc phải nhớ cả văn bản trong đầu. Với văn bản dài trên mười trang, đây gần như là cách duy nhất để đối chiếu đầy đủ.
Số liệu: tổng, tỷ lệ và đơn vị tính
Văn bản hành chính hay có những đoạn liệt kê số liệu: số người tham dự theo đơn vị, kinh phí theo hạng mục, số hồ sơ theo lĩnh vực. Lỗi lệch nhau ở đây gặp nhiều nhất khi số liệu được cập nhật vào phút chót: một dòng đổi, dòng tổng không đổi theo. Hoặc số trong bảng đã sửa, câu văn tóm tắt phía trên vẫn ghi số cũ.
Tỷ lệ phần trăm là nguồn lỗi thứ hai. Văn bản ghi "đạt 85% kế hoạch" nhưng hai con số được nêu ngay trước đó lại cho tỷ lệ khác khi chia ra. Mỗi tỷ lệ trong văn bản nên được tính lại một lần từ hai con số gốc trước khi trình ký.
Đơn vị tính là nguồn lỗi thứ ba: cùng một bảng, cột này ghi đồng, cột kia ghi nghìn đồng mà tiêu đề không nói rõ; đoạn văn ghi "triệu đồng" nhưng con số đi kèm lại là số đồng đầy đủ. Ghi đơn vị tính ở tiêu đề bảng hoặc ngay sau con số, và dùng một đơn vị thống nhất trong cả văn bản nếu có thể.
Một thói quen nhỏ giúp nhiều: khi nhận số liệu từ các đơn vị gửi lên, giữ nguyên bảng tổng hợp gốc trong một tệp tính riêng và chép số từ đó sang văn bản ở bước cuối cùng, thay vì gõ tay từng con số trong lúc soạn. Khi số liệu đổi, bạn sửa ở tệp tính, cộng lại tự động, rồi chép lại một lần cho cả văn bản. Ít lần gõ tay là ít chỗ để lệch.
Quyết định: điều khoản, phụ lục và nơi nhận là một chuỗi
Quyết định là loại văn bản dễ lệch nhau nhất vì nó có nhiều bộ phận tham chiếu lẫn nhau. Điều 1 thường nêu việc được quyết định và có thể dẫn tới một danh sách hoặc quy chế ở phụ lục. Điều 2 nêu hiệu lực. Điều cuối giao trách nhiệm thi hành. Nơi nhận lại tham chiếu ngược lên điều cuối. Một thay đổi ở bất kỳ mắt xích nào đều đòi các mắt xích còn lại thay đổi theo.
Ví dụ giả định: quyết định thành lập tổ công tác của Ủy ban nhân dân xã An Phú. Vòng góp ý thứ hai bổ sung thêm một thành viên từ trạm y tế vào danh sách ở phụ lục. Người soạn sửa phụ lục, nhưng Điều 1 vẫn ghi "gồm 7 thành viên" thay vì 8, điều thi hành không nhắc trạm y tế, và nơi nhận cũng không có trạm y tế. Ba chỗ lệch, sinh ra từ một lần sửa đúng.
Cách phòng là mỗi khi sửa một bộ phận của quyết định, tự hỏi ngay: bộ phận nào khác đang tham chiếu tới chỗ này? Với quyết định có phụ lục danh sách, đếm lại số người trong phụ lục và so với con số trong Điều 1. Với quyết định giao việc, đọc điều thi hành rồi nhìn xuống nơi nhận. Hai phép đếm này bắt được phần lớn lỗi lệch nhau của loại văn bản này.
Phép thử cuối: năm câu hỏi trước khi in bản trình
Khi đã sửa xong mọi góp ý, trả lời nhanh năm câu hỏi này. Mỗi câu một lần nhìn:
- Đọc to trích yếu, rồi đọc đoạn cuối của nội dung: hai chỗ có nói cùng một việc không?
- Nhìn tên loại ở phần đầu và ký hiệu ngay bên trái phía trên: chữ viết tắt có khớp không?
- Đặt điều khoản thi hành hoặc danh sách Kính gửi cạnh phần nơi nhận: có đơn vị nào ở bên này mà không có ở bên kia không?
- Cộng lại mọi dòng tổng trong văn bản bằng máy tính: có dòng nào lệch không?
- Nhìn khối chữ ký: quyền hạn, chức vụ và họ tên có cùng một người không?
Năm câu này không bắt được mọi lỗi, nhưng chúng bao được những cặp hay lệch nhất và có hệ quả lớn nhất. Đưa chúng vào cuối bảng tự kiểm của bạn như bước khoá cửa trước khi văn bản rời khỏi bàn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao văn bản đã qua nhiều người đọc vẫn còn lỗi lệch nhau?
Vì mỗi người đọc kiểm từng câu theo trình tự, còn lỗi lệch nhau nằm ở hai chỗ cách xa nhau. Người đọc phải biết trước những cặp nào cần khớp và kiểm theo cặp, giống như đối chiếu sổ sách, thì mới bắt được.
Quyết định ghi nơi nhận "Như Điều 3" có cần liệt kê lại các đơn vị không?
Không cần liệt kê lại những đơn vị đã nêu ở Điều 3, nhưng phải chắc chắn Điều 3 đã nêu đủ mọi đơn vị có trách nhiệm thi hành. Những nơi nhận khác như cơ quan cấp trên để báo cáo thì ghi thêm từng dòng bên dưới.
Số tiền bằng số và bằng chữ khác nhau thì số nào có giá trị?
Câu hỏi giá trị pháp lý thuộc từng loại giao dịch và có thể phải xem quy định chuyên ngành. Với văn bản hành chính, việc đúng là không để xảy ra chênh lệch: kiểm cả hai trước khi trình ký và sửa ngay khi phát hiện.
Viết tắt tên đơn vị trong văn bản như thế nào cho nhất quán?
Lần đầu xuất hiện viết đầy đủ, ghi chữ viết tắt trong ngoặc đơn ngay sau, rồi dùng đúng chữ viết tắt đó tới cuối văn bản. Không đổi sang cách viết tắt khác giữa chừng và không viết tắt những tên chỉ xuất hiện một lần.
Trích yếu không còn khớp nội dung sau khi sửa thì nên sửa bên nào?
Sửa trích yếu cho đúng với nội dung cuối cùng, vì nội dung là phần đã được góp ý và chốt. Trích yếu phải nêu đúng việc văn bản giải quyết; nếu nội dung đã đổi phạm vi, trích yếu cũ trở thành sai.
Có cách nào tự động kiểm lỗi lệch nhau không?
Chức năng tìm kiếm của trình soạn thảo giúp gom mọi lần xuất hiện của một tên, một chữ, một con số để so sánh nhanh. Bảng tính giúp cộng lại các dòng tổng. Phần đối chiếu ý nghĩa, như trích yếu với nội dung, vẫn cần người đọc.