Tên người Việt viết hoa chữ cái đầu của mọi âm tiết. Tên người và địa danh nước ngoài phiên âm Hán Việt thì viết như tên Việt; phiên âm trực tiếp theo cách đọc thì viết hoa chữ đầu của âm tiết thứ nhất trong mỗi thành phần và nối các âm tiết bằng gạch nối. Tên tổ chức quốc tế đã dịch nghĩa viết hoa như tên cơ quan Việt Nam; chữ tắt viết in hoa theo nguyên ngữ.
Các quy tắc này nằm trong Phụ lục II Nghị định 30/2020/NĐ-CP. Thực tế văn bản hành chính hiện nay còn một lựa chọn thứ ba rất phổ biến: giữ nguyên dạng chữ La-tinh của tên nước ngoài. Bài này giúp bạn biết khi nào dùng cách nào, nhất là trong văn bản liên quan tới một người nước ngoài cụ thể, nơi tên phải khớp với hộ chiếu. Tên người, tổ chức trong ví dụ là giả định, trừ địa danh và tổ chức quốc tế quen thuộc.
Tên người Việt: viết hoa mọi âm tiết và giữ đúng giấy tờ
Với tên người Việt, quy tắc gọn nhất trong Phụ lục II là viết hoa chữ cái đầu của tất cả các âm tiết, không có gạch nối: Nguyễn Văn An, Trần Thị Bích Ngọc (ví dụ giả định). Tên gồm bao nhiêu âm tiết cũng vậy. Lỗi hay gặp là viết thường tên đệm như "Nguyễn văn An" do thói quen chép từ các danh sách cũ.
Tên hiệu, tên gọi các nhân vật lịch sử cũng viết hoa chữ đầu của mọi âm tiết. Khi nêu tên nhân vật lịch sử trong văn bản như kế hoạch tổ chức lễ kỷ niệm, nên chép theo cách viết đã thống nhất trong văn bản chính thức về sự kiện đó.
Với tên người dân tộc thiểu số, tên có thể có nhiều âm tiết, có âm tiết không mang dấu tiếng Việt quen thuộc, hoặc có cách ghi chữ cái riêng. Nguyên tắc chung là viết hoa chữ đầu mỗi âm tiết và chép đúng như giấy tờ tuỳ thân; không tự thêm dấu, bớt dấu hay đổi chữ cái cho "giống tiếng Việt".
Trong danh sách, bảng biểu, họ tên có thể viết in hoa toàn bộ để dễ đọc ở một số mẫu, như danh sách thí sinh. Khi đó, đừng chuyển ngược sang chữ thường bằng công cụ tự động mà không kiểm lại, vì công cụ có thể viết thường cả những chữ phải viết hoa hoặc làm hỏng dấu.
Ba cách viết tên nước ngoài: phiên âm Hán Việt, phiên âm trực tiếp, nguyên dạng
Phụ lục II nêu hai cách phiên âm. Cách thứ ba, giữ nguyên dạng chữ La-tinh, không thuộc hai trường hợp phiên âm nhưng rất phổ biến trong văn bản hiện nay, nhất là văn bản về người nước ngoài cụ thể.
| Cách viết | Quy tắc | Ví dụ |
|---|---|---|
| Phiên âm Hán Việt | Viết theo quy tắc tên người, tên địa lý Việt Nam: viết hoa chữ đầu mỗi âm tiết, không gạch nối | Bắc Kinh, Pháp, Đức, Tây Ban Nha |
| Phiên âm trực tiếp | Viết hoa chữ đầu âm tiết thứ nhất của mỗi thành phần, các âm tiết trong một thành phần nối bằng gạch nối | Mát-xcơ-va, Pa-ri |
| Nguyên dạng chữ La-tinh | Giữ nguyên chữ cái, chữ hoa, dấu phụ như trong nguyên ngữ hoặc giấy tờ | ông John Smith, bà Maria Garcia (ví dụ giả định) |
| Chuyển tự từ chữ không La-tinh | Theo cách chuyển tự trên hộ chiếu hoặc văn bản chính thức của bên nước ngoài | Họ tên trên trang thông tin cá nhân của hộ chiếu |
Với tên quốc gia và thành phố lớn đã quen dạng Hán Việt hoặc phiên âm, dùng dạng quen thuộc đó. Với tên người, đặc biệt là người nước ngoài đang làm thủ tục tại cơ quan bạn, giữ nguyên dạng như trên hộ chiếu là cách duy nhất bảo đảm hồ sơ khớp nhau.
Văn bản về một người nước ngoài cụ thể: tên phải khớp hộ chiếu
Họ tên. Giấy mời, quyết định, văn bản xác nhận, hợp đồng lao động liên quan tới một người nước ngoài ghi họ tên đúng như trang thông tin cá nhân của hộ chiếu, đúng thứ tự họ và tên, đúng chữ hoa, đúng dấu phụ nếu có. Không phiên âm, không đảo thứ tự theo kiểu Việt.
Thứ tự họ và tên. Nhiều nước đặt tên trước họ sau; một số nước đặt họ trước. Hộ chiếu thường tách rõ hai ô. Văn bản nên ghi theo đúng thứ tự trên hộ chiếu, và nếu cần gọi trong thân bài, dùng "ông" hoặc "bà" kèm họ theo thói quen giao tiếp của bên nước ngoài, hoặc kèm họ tên đầy đủ cho an toàn.
Chữ có dấu phụ. Một số ngôn ngữ dùng chữ La-tinh có dấu phụ khác tiếng Việt. Phông chữ thông dụng hiển thị được phần lớn các dấu này; nếu không gõ được, chép từ bản điện tử của giấy tờ thay vì bỏ dấu.
Người có hai tên. Người nước ngoài có tên tiếng Việt thường gọi, hay người Việt định cư ở nước ngoài mang hộ chiếu ghi tên nước ngoài, là trường hợp hay làm hồ sơ lệch nhau. Văn bản có giá trị pháp lý ghi tên theo giấy tờ đang dùng để làm thủ tục đó; tên thường gọi, nếu cần nêu, đặt trong ngoặc đơn kèm chữ "tên thường gọi". Không trộn hai tên thành một, và không dùng tên thường gọi ở nơi cần đối chiếu giấy tờ.
Danh xưng, chức vụ. Chức vụ của người nước ngoài viết bằng tiếng Việt theo quy tắc chức vụ, kèm tên tổ chức của họ: "ông John Smith, Giám đốc Công ty ABC Trading" (ví dụ giả định). Tên công ty nước ngoài giữ nguyên dạng đăng ký, không dịch.
Tên tổ chức quốc tế: dịch nghĩa hay viết tắt nguyên ngữ
Với tên cơ quan, tổ chức nước ngoài đã dịch nghĩa sang tiếng Việt, Phụ lục II cho viết hoa theo quy tắc viết hoa tên cơ quan, tổ chức của Việt Nam, tức là viết hoa chữ đầu các cụm chỉ loại hình, chức năng. Ví dụ quen thuộc: Liên hợp quốc. Với tên dịch dài, thực tế các văn bản có chỗ còn khác nhau ở việc viết hoa từng cụm; nên chép theo cách văn bản chính thức của cơ quan chủ trì quan hệ với tổ chức đó đang dùng.
Với tên viết tắt, Phụ lục II yêu cầu viết bằng chữ in hoa như nguyên ngữ, hoặc chuyển tự sang chữ La-tinh nếu nguyên ngữ không dùng chữ La-tinh. Những chữ tắt quen như ASEAN, UNESCO, WTO, WHO giữ nguyên, không thêm dấu chấm, không dịch thành chữ tắt tiếng Việt.
Cách trình bày gọn cho lần đầu xuất hiện là tên tiếng Việt đầy đủ, rồi chữ tắt nguyên ngữ trong ngoặc đơn: "Liên hợp quốc (UN)". Từ các lần sau, có thể dùng tên tiếng Việt hoặc chữ tắt, nhưng chọn một và giữ nhất quán. Nếu văn bản gửi đối tác nước ngoài kèm bản dịch, hai bản nên dùng chữ tắt giống nhau.
Tên dự án, chương trình do tổ chức quốc tế tài trợ thường có tên tiếng Anh và tên tiếng Việt chính thức trong văn kiện dự án. Dùng đúng tên tiếng Việt chính thức, kèm tên hoặc chữ tắt tiếng Anh trong ngoặc ở lần đầu nếu cần để đối chiếu.
Địa danh nước ngoài: dùng dạng quen thuộc và thống nhất
Địa danh nước ngoài xuất hiện trong văn bản về đoàn ra, đoàn vào, hợp tác quốc tế, lao động ở nước ngoài. Những nguyên tắc sau giúp văn bản dễ đọc và không gây nhầm:
- Tên nước đã có dạng Hán Việt quen dùng thì dùng dạng đó: Pháp, Đức, Anh, Nhật Bản, Hàn Quốc. Tên nước khác dùng dạng phiên âm hoặc dạng tiếng Việt đã thông dụng trong văn bản đối ngoại.
- Tên thành phố lớn đã quen dạng phiên âm thì dùng dạng phiên âm, viết theo quy tắc gạch nối: Mát-xcơ-va, Pa-ri. Khi tên chưa có dạng phiên âm quen thuộc, giữ nguyên dạng chữ La-tinh.
- Trong một văn bản, một địa danh chỉ dùng một dạng. Lỗi hay gặp là đoạn trên viết dạng phiên âm, đoạn dưới viết nguyên dạng tiếng Anh.
- Với văn bản có giá trị pháp lý như hợp đồng, xác nhận địa chỉ ở nước ngoài, có thể ghi địa danh nguyên dạng kèm dạng tiếng Việt trong ngoặc để đối chiếu.
- Không dịch tên riêng theo nghĩa, như dịch tên một thành phố thành cụm từ tiếng Việt có nghĩa tương đương, trừ khi đó là tên tiếng Việt đã quen dùng.
Văn bản đối ngoại có hướng dẫn riêng của cơ quan phụ trách; nếu cơ quan bạn thường xuyên làm việc với nước ngoài, nên xin danh sách tên nước, tên thủ đô và tên tổ chức quốc tế mà cơ quan phụ trách đối ngoại đang dùng để chép theo.
Soát tên riêng trong văn bản có yếu tố nước ngoài
Văn bản về đoàn khách, hội thảo quốc tế, hợp đồng với đối tác nước ngoài có nhiều tên riêng. Soát theo thứ tự:
- Lập danh sách mọi tên người nước ngoài, đối chiếu từng tên với bản chụp hộ chiếu hoặc danh sách chính thức do phía bạn gửi.
- Kiểm thứ tự họ và tên, chữ hoa, dấu phụ, khoảng trắng giữa các phần tên.
- Lập danh sách tên tổ chức, kiểm tên tiếng Việt chính thức và chữ tắt nguyên ngữ; lần đầu có cả hai, lần sau thống nhất một.
- Kiểm địa danh: mỗi địa danh một dạng xuyên suốt văn bản.
- Nếu có bản dịch kèm theo, đối chiếu tên riêng giữa bản tiếng Việt và bản dịch.
Tên một vị khách viết sai trong giấy mời hay bảng tên là lỗi được nhớ lâu hơn mọi lỗi thể thức khác. Dành thêm vài phút đối chiếu với giấy tờ gốc là cách rẻ nhất để tránh.
Khi danh sách khách thay đổi sát ngày, người cập nhật thường chỉ sửa một văn bản và quên giấy mời, bảng tên, danh sách đón tiếp đã in trước đó. Giữ một danh sách gốc duy nhất và để mọi văn bản lấy tên từ danh sách ấy giúp tên khách khớp nhau ở mọi nơi. Mỗi lần danh sách gốc đổi, ghi ngày giờ cập nhật ở đầu danh sách để người in biết mình đang dùng bản nào.
Câu hỏi thường gặp
Nên phiên âm tên người nước ngoài hay giữ nguyên dạng?
Phụ lục II nêu quy tắc cho hai cách phiên âm, nhưng trong văn bản về một người nước ngoài cụ thể, như giấy mời hay hồ sơ lao động, giữ nguyên dạng như hộ chiếu là cách bảo đảm hồ sơ khớp nhau. Dạng phiên âm phù hợp hơn với tên đã quen thuộc trong tiếng Việt.
Viết "Mát-xcơ-va" có gạch nối là đúng không?
Đúng theo quy tắc phiên âm trực tiếp trong Phụ lục II: viết hoa chữ đầu âm tiết thứ nhất của mỗi thành phần và nối các âm tiết bằng gạch nối. Nếu văn bản chọn giữ nguyên dạng chữ La-tinh cho các địa danh khác, nên cân nhắc thống nhất cả văn bản.
Chữ tắt tổ chức quốc tế có cần giải thích lần đầu không?
Nên. Lần đầu xuất hiện ghi tên tiếng Việt đầy đủ rồi chữ tắt nguyên ngữ trong ngoặc đơn, như "Liên hợp quốc (UN)". Chữ tắt rất quen như ASEAN vẫn nên có tên đầy đủ ở lần đầu nếu văn bản gửi người dân hoặc đơn vị ít làm việc đối ngoại.
Tên người dân tộc thiểu số có được viết theo cách đọc phổ thông không?
Không nên. Tên người phải chép đúng như giấy tờ tuỳ thân, kể cả cách ghi chữ cái và dấu. Viết theo cách đọc phổ thông có thể làm hồ sơ không khớp khi đối chiếu, gây phiền cho chính người đó khi làm thủ tục.
Tên công ty nước ngoài có dịch sang tiếng Việt không?
Không dịch tên riêng của công ty. Ghi đúng tên đăng ký theo nguyên dạng; nếu công ty có tên tiếng Việt đã đăng ký tại Việt Nam, chẳng hạn khi lập văn phòng đại diện, dùng đúng tên đã đăng ký đó, có thể kèm tên nguyên dạng trong ngoặc ở lần đầu.