Nghị định 30/2020/NĐ-CP không quy định văn bản hành chính phải viết "kỹ" hay "kĩ", đặt dấu "hòa" hay "hoà"; điều nó yêu cầu là dùng phông chữ tiếng Việt bộ mã Unicode. Vì vậy câu trả lời thực tế là: chọn một cách, thống nhất trong toàn cơ quan, và không bao giờ đổi cách viết của tên riêng.
Văn bản của cơ quan nhà nước hiện phần lớn dùng kiểu đặt dấu "hòa", "thủy", "Ủy" và viết "kỹ", "lý", "quy". Bài này giải thích hai kiểu đặt dấu, các cặp i và y hay gặp, vì sao tên người phải giữ đúng giấy tờ, một lỗi mã chữ vô hình làm hỏng việc tìm kiếm, và bảng lỗi chính tả mà văn thư cấp trên hay khoanh đỏ. Ví dụ tên người trong bài là giả định.
Hai kiểu đặt dấu thanh: bảng các cặp hay gặp
Với các vần "oa", "oe", "uy", hai kiểu đặt dấu khác nhau ở chỗ dấu thanh nằm trên nguyên âm nào. Kiểu thường gọi là "cũ" đặt dấu lên nguyên âm thứ nhất; kiểu "mới" đặt lên nguyên âm thứ hai. Cả hai đều được dùng rộng rãi; chúng chỉ khác về hình, không khác về âm hay nghĩa.
| Kiểu cũ | Kiểu mới | Gặp trong văn bản hành chính |
|---|---|---|
| hòa | hoà | văn hóa, hòa giải, hiện đại hóa |
| Ủy | Uỷ | Ủy ban nhân dân, ủy quyền, ủy viên |
| thủy | thuỷ | thủy lợi, thủy sản |
| khỏe | khoẻ | sức khỏe |
| hóa đơn | hoá đơn | hóa đơn, chứng từ |
| tùy | tuỳ | tùy theo, tùy trường hợp |
Phần lớn văn bản quy phạm và văn bản hành chính hiện hành dùng kiểu cũ ở cột đầu. Nếu cơ quan bạn chưa có quy ước, chọn theo cách văn bản cấp trên đang dùng là lựa chọn ít rắc rối nhất. Điều không được làm là để cả hai kiểu lẫn trong một văn bản, vì khi tìm kiếm "hóa đơn", máy sẽ bỏ sót "hoá đơn".
Viết i hay y: những cặp hay gặp và cách chọn
Một số từ Hán Việt có âm "i" ở cuối âm tiết sau phụ âm được viết bằng "y" theo thói quen lâu đời và bằng "i" theo một số quy định chính tả trong giáo dục: kỹ hoặc kĩ, lý hoặc lí, mỹ hoặc mĩ. Trong sách giáo khoa, học sinh có thể đã quen một kiểu; trong văn bản hành chính, kiểu dùng "y" như "kỹ thuật", "lý do", "quản lý" là kiểu phổ biến.
Có những chữ gần như không còn tranh luận. "Quy định", "quy trình", "quy chế" viết với "y" sau "qu"; dạng "qui" giờ ít gặp và dễ bị coi là lỗi. Những từ như "y tế", "ý kiến" luôn viết "y" vì đó là chữ đã cố định, không phải chỗ để chọn.
Khi chọn, hãy ưu tiên cách viết đã có trong tên chính thức. Ví dụ tên một cơ quan có chữ "Quản lý" trong quyết định thành lập thì luôn viết "Quản lý" khi nêu tên cơ quan đó, kể cả khi quy ước nội bộ của bạn chọn "lí". Tên riêng thắng quy ước chung.
Với phần chữ còn lại, quy ước nội bộ chỉ cần một trang: liệt kê các cặp hay gặp trong lĩnh vực của cơ quan và ghi rõ chọn bên nào. Người mới vào chỉ cần đọc trang đó là viết khớp với cả cơ quan.
Tên riêng: chép đúng giấy tờ, không "chuẩn hoá" theo ý mình
Tên người. Họ tên một người được ghi đúng như trên giấy tờ tuỳ thân và giấy khai sinh, kể cả cách đặt dấu và i hay y. Nếu căn cước ghi "Nguyễn Thị Thuý" thì văn bản ghi "Thuý", dù cơ quan bạn quen viết "Thúy" (ví dụ giả định). Một chữ đặt dấu khác có thể làm hồ sơ không khớp khi đối chiếu, nhất là trên hệ thống tra cứu điện tử.
Tên cơ quan, tổ chức. Theo quyết định thành lập hoặc giấy chứng nhận đăng ký. Tên doanh nghiệp đã đăng ký là chuỗi ký tự cụ thể; tự đổi kiểu đặt dấu trong hợp đồng có thể khiến tên không khớp với hồ sơ đăng ký.
Tên địa danh. Theo nghị quyết thành lập hoặc sắp xếp đơn vị hành chính. Sau 1/7/2025, nhiều xã, phường có tên mới; nên chép tên từ văn bản chính thức thay vì gõ theo trí nhớ.
Khi văn bản trích lại giấy tờ. Nếu giấy tờ gốc có cách viết khác với quy ước chung, phần trích giữ đúng giấy tờ. Có thể ghi chú khi thấy hai giấy tờ của cùng một người viết khác nhau, để người xử lý hồ sơ biết và yêu cầu đính chính nếu cần, không tự sửa cho khớp.
Lỗi mã chữ vô hình: Unicode dựng sẵn và Unicode tổ hợp
Có một lỗi chính tả mà mắt người không thấy: cùng một chữ tiếng Việt có thể được lưu bằng hai cách trong bộ mã Unicode. Cách dựng sẵn lưu mỗi chữ có dấu là một ký tự; cách tổ hợp lưu chữ cái gốc và dấu thành nhiều ký tự ghép lại. Trên màn hình và trên giấy, hai cách hiện giống hệt nhau.
Rắc rối xảy ra khi tìm kiếm, sắp xếp, so khớp. Một danh sách tên được gõ ở hai máy khác nhau, một máy dùng bộ gõ đặt chế độ tổ hợp, có thể làm chức năng tìm kiếm không tìm thấy tên dù tên nằm ngay đó. Văn bản đưa lên hệ thống quản lý văn bản hay dịch vụ công trực tuyến có thể bị lỗi tìm kiếm tương tự.
Cách nhận ra: chức năng tìm kiếm không tìm thấy một chữ mà bạn nhìn thấy rõ trên trang, hoặc khi di con trỏ qua một chữ có dấu, con trỏ phải bấm nhiều lần mới qua hết một chữ. Cách xử lý: kiểm cài đặt bảng mã của bộ gõ trên các máy trong cơ quan, đặt cùng bảng mã Unicode dựng sẵn; với văn bản đã lỡ lẫn, dùng chức năng chuyển mã của bộ gõ hoặc công cụ chuyển mã để đưa về một dạng.
Một vấn đề gần giống là văn bản cũ gõ bằng bảng mã trước Unicode, mở trên máy mới hiện ra ký tự lạ. Phần cách sửa phông chữ khi mở trên máy khác thuộc danh mục thiết lập trình bày trên máy tính của trang.
Lỗi chính tả hay gặp trong văn bản hành chính
Bảng dưới gom những lỗi chính tả xuất hiện nhiều trong công văn, báo cáo, tờ trình. Phần lớn là lỗi lẫn phụ âm đầu hoặc lẫn âm cuối do phát âm vùng miền, và trình kiểm chính tả không bắt được vì cả hai dạng đều là tiếng Việt có nghĩa.
| Viết sai | Viết đúng | Ghi nhớ |
|---|---|---|
| sát nhập | sáp nhập | Sáp là hợp vào; hay gặp từ khi sắp xếp đơn vị hành chính |
| bổ xung | bổ sung | Sung là đầy thêm |
| xử lí, sử lý | xử lý (hoặc xử lí theo quy ước) | Xử là xét xử, xử trí; viết với x |
| dành thắng lợi | giành thắng lợi | Giành là tranh lấy; dành là để riêng: dành kinh phí |
| đề suất | đề xuất | Xuất là đưa ra; suất là phần: suất ăn, công suất |
| chuẩn đoán | chẩn đoán | Chẩn là khám xét |
| thăm quan | tham quan | Tham quan là dạng chuẩn; thăm quan gặp nhiều trong khẩu ngữ |
Với những cặp như dành và giành, xuất và suất, cách nhớ chắc nhất là gắn với một cụm quen: "dành kinh phí" và "giành giải", "đề xuất" và "định suất". Danh sách lỗi riêng của cơ quan nên được bổ sung mỗi khi văn thư bắt được một lỗi mới.
Từ địa phương, từ nước ngoài và từ mới trong văn bản
Chính tả không chỉ là đặt dấu cho đúng mà còn là chọn từ mà mọi người đọc đều hiểu như nhau. Văn bản hành chính dùng từ phổ thông. Một công văn gửi trong tỉnh vẫn có thể được chuyển lên cấp trên hoặc sang tỉnh khác, nên từ địa phương như cách gọi riêng của một vùng cho một loại cây, một vật dụng, một công việc dễ làm người ở nơi khác hiểu sai. Nếu buộc phải dùng vì đó là tên gọi trong nghề hay trong đời sống địa phương, ghi thêm từ phổ thông trong ngoặc đơn ở lần đầu.
Từ nước ngoài chỉ nên dùng khi tiếng Việt chưa có từ tương đương thông dụng. Viết "cuộc họp trực tuyến" thay vì để nguyên từ tiếng Anh; viết "hạn chót" hoặc "thời hạn" thay vì từ mượn quen trong văn phòng. Khi phải dùng thuật ngữ nước ngoài, như tên một chuẩn kỹ thuật, giữ đúng nguyên dạng và giải thích ngắn ở lần đầu.
Từ mới xuất hiện trong văn bản cấp trên, như tên gọi một mô hình, một loại hình đơn vị mới, nên chép đúng như văn bản đó, kể cả viết hoa và đặt dấu, rồi đưa vào quy ước nội bộ. Từ mới thường có vài cách viết trôi nổi trong tuần đầu; cơ quan nào chép theo văn bản gốc sớm thì đỡ phải sửa sau.
Lập quy ước chính tả nội bộ trong một buổi
Một trang quy ước chính tả giúp văn bản của mười người viết giống như của một người. Có thể lập trong một buổi làm việc:
- Lấy mười văn bản gần nhất của cơ quan, đánh dấu mọi chỗ cùng một từ được viết hai kiểu.
- Với mỗi cặp, chọn một kiểu, ưu tiên kiểu văn bản cấp trên đang dùng và kiểu có trong tên chính thức.
- Chọn kiểu đặt dấu cho các vần oa, oe, uy và ghi rõ cài đặt bộ gõ tương ứng.
- Ghi danh sách lỗi chính tả hay gặp, có cột cách nhớ.
- Ghi nguyên tắc tên riêng: chép theo giấy tờ, không sửa theo quy ước.
- Đặt trang quy ước ở thư mục dùng chung, cập nhật khi có cặp mới, và gửi cho người mới vào ngày đầu làm việc.
Quy ước nội bộ không thay được quy định của cấp trên; nếu cấp trên ban hành hướng dẫn khác, sửa trang quy ước theo hướng dẫn đó.
Khi đã có quy ước, phần việc còn lại là đặt bộ gõ của mọi máy trong cơ quan theo cùng kiểu đặt dấu và cùng bảng mã. Bộ gõ tiếng Việt thông dụng đều có tuỳ chọn chọn kiểu đặt dấu cũ hoặc mới; tên tuỳ chọn khác nhau theo phần mềm và phiên bản. Làm một lần cho mọi máy rẻ hơn nhiều so với sửa tay từng văn bản sau này.
Câu hỏi thường gặp
Văn bản hành chính bắt buộc viết "Ủy ban" hay "Uỷ ban"?
Nghị định 30/2020/NĐ-CP không quy định vị trí đặt dấu thanh. Văn bản của cơ quan nhà nước hiện phần lớn viết "Ủy ban". Điều cần là thống nhất trong văn bản và trong cơ quan, và giữ đúng cách viết nếu đó là một phần tên chính thức.
Viết "kĩ thuật" trong văn bản có bị coi là sai không?
Không sai chính tả, vì cả hai cách đều có trong thực tế sử dụng. Tuy nhiên văn bản hành chính phổ biến dùng "kỹ thuật". Nếu cơ quan bạn chưa có quy ước, chọn cách văn bản cấp trên đang dùng để tránh bị sửa lại.
Tên trên căn cước ghi "Thuý" mà văn bản ghi "Thúy" có sao không?
Có thể gây rắc rối khi đối chiếu hồ sơ, nhất là trên hệ thống tra cứu điện tử so khớp từng ký tự. Họ tên phải chép đúng như giấy tờ tuỳ thân, kể cả vị trí dấu thanh. Quy ước chính tả nội bộ không áp cho tên riêng.
Vì sao tìm kiếm trong văn bản không thấy chữ đang hiện trên trang?
Nguyên nhân hay gặp là chữ đó được lưu ở dạng Unicode tổ hợp, trong khi chữ gõ vào ô tìm kiếm là dạng dựng sẵn, hoặc ngược lại. Kiểm bảng mã của bộ gõ trên các máy, đặt cùng một bảng mã, và chuyển mã văn bản đã lẫn về một dạng.
"Sáp nhập" hay "sát nhập" mới đúng?
"Sáp nhập" là cách viết đúng, nghĩa là hợp vào làm một. "Sát nhập" là lỗi do phát âm. Từ khi sắp xếp đơn vị hành chính, từ này xuất hiện rất nhiều trong văn bản nên càng cần viết đúng.
Trình kiểm chính tả của phần mềm có đủ để soát không?
Không đủ. Trình kiểm chính tả chỉ bắt được chữ không có trong từ điển, còn những lỗi như dành và giành, xuất và suất đều là chữ có nghĩa nên không bị bắt. Cần người đọc lại, tốt nhất là người không soạn văn bản đó.