Sao y chụp hoặc in nguyên văn từ bản gốc hay bản chính; sao lục chụp hoặc in lại từ một bản sao y đã có; trích sao thì không chụp mà tạo lập lại đầy đủ thể thức và chỉ lấy phần nội dung cần dùng. Ba hình thức cùng có giá trị như bản chính khi làm đúng, nhưng mỗi loại trả lời một câu hỏi khác nhau: cơ quan đang cầm bản nào trong tay, và người nhận cần toàn bộ hay chỉ một phần.
Nhiều văn thư mới vào nghề gọi mọi bản photo có dấu là sao y. Gọi nhầm thì ghi nhầm ký hiệu, đánh nhầm số và, nặng hơn, xác nhận "đúng với bản chính" cho một bản không hề được chụp từ bản chính. Bài này đặt ba hình thức cạnh nhau theo đúng định nghĩa trong Nghị định 30/2020/NĐ-CP, rồi đi qua những tình huống giả định để bạn chọn loại cho nhanh.
Ba khái niệm theo đúng câu chữ của Nghị định
Nghị định định nghĩa bản sao y là bản sao đầy đủ, chính xác nội dung của bản gốc hoặc bản chính văn bản, được trình bày theo thể thức và kỹ thuật quy định. Hai chữ cần để ý là "đầy đủ" và "bản gốc hoặc bản chính". Bản gốc là bản hoàn chỉnh về nội dung, thể thức, có chữ ký trực tiếp hoặc chữ ký số của người có thẩm quyền; bản chính văn bản giấy là bản hoàn chỉnh được tạo từ bản có chữ ký trực tiếp đó, tức là các bản phát hành gửi đi.
Bản sao lục là bản sao đầy đủ, chính xác nội dung của bản sao y, cũng trình bày theo thể thức quy định. Nguồn của sao lục không phải bản chính mà là một bản sao y hợp lệ. Hình thức này sinh ra cho tình huống rất thực tế: cấp dưới nhận được bản sao y từ cấp trên, bản chính không nằm trong tay mình, nhưng mình lại cần gửi tiếp cho các đơn vị trực thuộc.
Bản trích sao là bản sao chính xác phần nội dung của bản gốc hoặc bản chính văn bản cần trích, trình bày theo thể thức quy định. Khác với hai loại trên, trích sao không lấy toàn văn và không được thực hiện bằng cách chụp; Nghị định mô tả nó là việc tạo lập lại đầy đủ thể thức, cùng phần nội dung cần trích. Văn thư phải gõ lại hoặc dựng lại văn bản, giữ phần đầu, phần căn cứ cần thiết, phần trích và phần kết theo thể thức của văn bản gốc, sau đó mới gắn khối thể thức bản trích sao.
Bảng so sánh nhanh ba hình thức
Bảng dưới đây gom các điểm khác nhau mà văn thư hay phải tra. Cột cuối là ký hiệu loại bản sao dùng trong số, ký hiệu, theo bảng chữ viết tắt ở phụ lục của Nghị định.
| Tiêu chí | Sao y | Sao lục | Trích sao |
|---|---|---|---|
| Sao từ đâu | Bản gốc hoặc bản chính | Bản sao y | Bản gốc hoặc bản chính |
| Phạm vi nội dung | Toàn bộ văn bản | Toàn bộ bản sao y, kể cả khối sao y | Chỉ phần cần trích |
| Cách tạo bản | Chụp hoặc in từ bản gốc, bản chính; số hoá và ký số khi sang dạng điện tử | In hoặc chụp từ bản sao y | Tạo lập lại đầy đủ thể thức và phần nội dung cần trích |
| Ghi ở hình thức sao | SAO Y | SAO LỤC | TRÍCH SAO |
| Ký hiệu loại bản sao | SY | SL | TS |
| Tình huống điển hình | Gửi văn bản đến cho nhiều bộ phận cùng thực hiện | Cấp dưới chuyển tiếp bản sao y nhận được | Quyết định danh sách nhiều người, mỗi người chỉ cần phần của mình |
Điểm dễ quên ở dòng sao lục: vì chụp từ bản sao y, trên bản sao lục sẽ hiện cả khối sao y của cơ quan trước, rồi mới đến đường kẻ và khối sao lục của cơ quan mình. Người đọc nhìn vào biết văn bản đã qua hai lần sao, mỗi lần do ai làm, vào ngày nào. Đừng che hay cắt khối sao y cũ khi chụp.
Sao lục: chuyển tiếp mà không cần bản chính
Ví dụ giả định: Sở X gửi cho UBND phường Hoà Bình một bản sao y của một văn bản do cơ quan trung ương ban hành, kèm yêu cầu phổ biến đến các trường trên địa bàn. Phường không có bản chính, chỉ có bản sao y của Sở. Nếu phường làm "sao y" thì sai, vì nguồn không phải bản chính. Cách đúng là sao lục từ bản sao y đó, ghi SAO LỤC, tên UBND phường Hoà Bình, số ký hiệu loại SL, ngày sao lục, người ký và dấu của phường.
Sao lục cũng có ba chiều tạo bản: từ giấy sang giấy, từ giấy sang điện tử và từ điện tử sang giấy, đều thực hiện bằng việc in hoặc chụp từ bản sao y. Khi bản sao y nhận được là bản điện tử có chữ ký số của cơ quan đã sao, việc in ra giấy và gắn khối sao lục là một lần sao lục, không phải sao y. Ngược lại, nếu thứ phường nhận được là bản gốc điện tử do chính cơ quan ban hành ký số và gửi qua hệ thống, thì in nó ra giấy để gửi tiếp là sao y từ văn bản điện tử sang văn bản giấy, vì nguồn là bản gốc. Phân biệt hai trường hợp này dựa vào chữ ký số trên tệp: chữ ký của cơ quan ban hành văn bản hay chữ ký của một cơ quan đã sao.
Có một câu hỏi hay được đặt ra: có được sao lục tiếp từ một bản sao lục không? Định nghĩa trong Nghị định chỉ nói bản sao lục được làm từ bản sao y. Nếu gặp tình huống chuỗi chuyển tiếp dài, cách an toàn là liên hệ cơ quan đang giữ bản sao y hoặc bản chính để xin bản phù hợp, hoặc hỏi ý kiến người có thẩm quyền ở cơ quan mình, thay vì tự tạo một tầng sao mới mà quy định không gọi tên.
Trích sao: gõ lại có kiểm soát, không phải cắt dán
Vì trích sao là tạo lập lại, bản trích sao trông giống một văn bản mới hơn là một bản chụp. Phần đầu vẫn là tên cơ quan ban hành văn bản gốc, quốc hiệu, tiêu ngữ, số ký hiệu và ngày ban hành của văn bản gốc, tên loại và trích yếu như bản gốc. Phần nội dung chỉ giữ những điều, khoản, những dòng trong danh sách liên quan. Phần cuối giữ quyền hạn, chức vụ, họ tên người đã ký văn bản gốc.
Sau phần đó là đường kẻ và khối thể thức bản trích sao: TRÍCH SAO, tên cơ quan trích sao, số ký hiệu loại TS, địa danh và thời gian, người ký trích sao và dấu. Chữ ký tươi trên bản trích sao là của người ký trích sao, không phải chữ ký của người ký văn bản gốc; ô chữ ký trong phần nội dung trích chỉ ghi chức vụ và họ tên. Việc ghi thêm chữ "đã ký" ở ô đó là cách nhiều cơ quan dùng để người đọc hiểu văn bản gốc đã được ký; nếu quy chế cơ quan bạn có quy ước, theo quy ước đó.
Lý do Nghị định chọn cách tạo lập lại thay vì chụp rồi che bớt là để bản trích sao sạch, không có ô đen hay mảng dán đè dễ gây nghi ngờ. Đổi lại, việc gõ lại mở ra rủi ro gõ sai. Bản trích sao vì thế cần đối chiếu từng chữ với bản gốc trước khi trình ký, nhất là các con số, ngày tháng và họ tên.
Chọn hình thức nào: tình huống giả định
Các tình huống dưới đây đều là ví dụ giả định, dùng để luyện cách chọn. Câu hỏi đầu tiên luôn là cơ quan mình đang giữ bản gì, câu hỏi thứ hai là người nhận cần toàn bộ hay một phần.
- UBND xã An Phú nhận bản chính một quyết định của UBND tỉnh và cần gửi cho ba bộ phận: sao y.
- Trường THCS Minh Đức nhận từ phòng chuyên môn của Sở một bản sao y kế hoạch, cần gửi cho từng tổ chuyên môn: sao lục.
- Công ty TNHH Minh An có quyết định nâng lương cho bốn mươi người, một nhân viên cần nộp phần của mình cho ngân hàng: trích sao, nếu quy chế nội bộ của công ty áp dụng cách làm theo Nghị định.
- Quyết định khen thưởng của UBND tỉnh có phụ lục danh sách hai trăm cá nhân, xã chỉ cần báo cho năm người của xã: trích sao phần căn cứ, điều khoản và năm dòng danh sách liên quan.
- Văn bản do chính cơ quan ban hành tuần trước, nay có thêm một đơn vị cần nhận: sao y từ bản lưu, không in ra rồi ký lại.
- Người dân mang bằng tốt nghiệp đến xin cơ quan xác nhận bản photo: không thuộc ba hình thức này, đó là việc chứng thực bản sao từ bản chính theo quy định về chứng thực.
Tình huống cuối được đưa vào để nhắc rằng ba hình thức sao của Nghị định 30 chỉ áp dụng cho văn bản của cơ quan, do cơ quan ban hành hoặc nhận được. Giấy tờ cá nhân của người dân đi đường khác.
Những nhầm lẫn hay gặp
Gọi mọi bản có dấu là sao y. Bản chụp từ bản sao y mà ghi SAO Y là xác nhận sai nguồn. Nhìn vào trang cuối: nếu đã có khối sao của cơ quan khác thì việc mình làm là sao lục.
Trích sao bằng cách chụp rồi che. Che bằng giấy trắng hay bôi đen trên bản chụp không đúng cách tạo bản trích sao, lại khiến người nhận nghi phần bị che. Hãy dựng lại văn bản theo thể thức.
Bỏ phần căn cứ khi trích sao. Người nhận bản trích sao cần biết quyết định dựa trên cơ sở nào. Phần căn cứ thường ngắn, nên giữ nguyên để bản trích đứng được một mình.
Dùng chung một dãy số nhưng sai ký hiệu. Số bản sao đánh chung cho cả ba loại trong năm, nhưng ký hiệu loại phải đúng SY, SL hay TS. Ghi sai ký hiệu thì khi tra sổ không biết bản đó làm từ nguồn nào.
Nghĩ rằng bản trích sao có giá trị thấp hơn. Khi làm đúng, bản trích sao có giá trị pháp lý như bản chính đối với phần được trích. Không cần kèm thêm bản sao y toàn văn trừ khi bên nhận yêu cầu.
Câu hỏi thường gặp
Sao lục khác sao y ở điểm cốt lõi nào?
Ở nguồn sao. Sao y làm từ bản gốc hoặc bản chính; sao lục làm từ một bản sao y. Hình thức trình bày khối sao giống nhau, chỉ khác chữ SAO LỤC và ký hiệu SL. Trên bản sao lục còn hiện khối sao y của cơ quan đã sao trước đó.
Bản trích sao có cần ghi rõ phần nào bị lược không?
Nghị định yêu cầu bản trích sao chính xác phần nội dung cần trích và đầy đủ thể thức. Cách đánh dấu chỗ lược, ví dụ ghi số điều, khoản được trích hoặc dùng dấu chỉ đoạn lược, nên thống nhất trong quy chế cơ quan để người đọc không hiểu nhầm bản trích là toàn văn.
Có được trích sao từ một bản sao y không?
Theo định nghĩa trong Nghị định, bản trích sao làm từ bản gốc hoặc bản chính. Nếu cơ quan chỉ có bản sao y, cách an toàn là sao lục toàn văn rồi gửi, hoặc đề nghị cơ quan giữ bản chính trích sao giúp. Gặp trường hợp chưa rõ, hãy hỏi người có thẩm quyền và đối chiếu bản gốc Nghị định.
Số bản sao đánh riêng cho từng loại hay chung?
Số thứ tự đăng ký bản sao được đánh chung cho các loại bản sao do cơ quan thực hiện trong năm, bắt đầu lại từ đầu mỗi năm. Loại bản sao phân biệt bằng ký hiệu SY, SL, TS đi kèm số.
Doanh nghiệp có bắt buộc làm bản sao theo ba hình thức này không?
Nghị định 30 áp dụng trực tiếp cho cơ quan, tổ chức nhà nước và doanh nghiệp nhà nước; các tổ chức khác, trong đó có doanh nghiệp ngoài nhà nước, căn cứ vào đó để áp dụng cho phù hợp. Doanh nghiệp nên ghi cách sao, ai ký bản sao, có dùng ký hiệu SY, SL, TS hay không vào quy chế nội bộ để mọi bộ phận làm giống nhau.