Phần đầu văn bản hành chính gồm năm ô trong sơ đồ của Phụ lục I, Nghị định 30/2020/NĐ-CP: ô 1 quốc hiệu và tiêu ngữ ở trên bên phải; ô 2 tên cơ quan ban hành ở trên bên trái; ô 3 số và ký hiệu dưới ô 2; ô 4 địa danh và thời gian dưới ô 1; ô 5a tên loại và trích yếu ở giữa trang, hoặc ô 5b trích yếu công văn dưới ô 3. Năm ô này chia thành hai cột phía trên và một dải giữa trang phía dưới.
Từng ô có quy tắc riêng về chữ và cỡ, đã được bàn trong các bài khác của danh mục này. Bài này nhìn cả khối: ô nào ngang hàng với ô nào, cột trái và cột phải rộng bao nhiêu, khoảng cách giữa các tầng, và vì sao một phần đầu đúng từng ô vẫn có thể trông lệch. Phần thao tác dựng khối này trên trình soạn thảo được trình bày ở danh mục thiết lập trình bày trên máy tính; ở đây chỉ nói kết quả cần đạt.
Năm ô của phần đầu và vị trí của chúng
Bảng dưới tóm vị trí và thông số chính theo Phụ lục I. Cột cuối nêu ô mà mỗi ô phải căn theo, đây là chỗ quyết định phần đầu cân hay lệch.
| Ô | Thành phần | Vị trí | Căn theo |
|---|---|---|---|
| 1 | Quốc hiệu và tiêu ngữ | Trên cùng, cột phải | Dòng quốc hiệu ngang hàng dòng đầu của ô 2 |
| 2 | Tên cơ quan chủ quản (nếu có) và cơ quan ban hành | Trên cùng, cột trái | Canh giữa trong cột trái |
| 3 | Số và ký hiệu | Dưới ô 2, cột trái | Cùng trục giữa với ô 2 |
| 4 | Địa danh và thời gian ban hành | Dưới ô 1, cột phải | Cùng trục giữa với ô 1, thường ngang hàng ô 3 |
| 5a | Tên loại và trích yếu (văn bản có tên loại) | Giữa trang, dưới khối hai cột | Canh giữa cả vùng soạn thảo |
| 5b | Trích yếu công văn | Dưới ô 3, cột trái | Cùng trục giữa với ô 3 |
Có hai trục dọc quan trọng: trục giữa của cột trái, nơi ô 2, ô 3, ô 5b cùng căn; và trục giữa của cột phải, nơi ô 1 và ô 4 cùng căn. Ô 5a không theo trục nào trong hai trục đó mà theo trục giữa của cả trang. Nhầm trục là nguyên nhân phổ biến nhất khiến phần đầu trông xiêu.
Hai cột rộng bao nhiêu
Phụ lục I mô tả vị trí các ô, còn tỷ lệ chia cột không phải là một con số bắt buộc mà là kết quả của việc bố trí cho vừa. Với lề trái 30 đến 35 mm và lề phải 15 đến 20 mm trên khổ A4 rộng 210 mm, vùng soạn thảo rộng khoảng 155 đến 165 mm. Quốc hiệu in hoa, cỡ 12 đến 13, đứng, đậm là dòng dài nhất của phần đầu, nên cột phải phải đủ rộng để quốc hiệu nằm trên một dòng; phần còn lại dành cho cột trái.
Trong thực tế, nhiều mẫu chia cột trái khoảng hai phần năm và cột phải khoảng ba phần năm vùng soạn thảo. Đó là tỷ lệ phổ biến, không phải quy định. Cơ quan có tên dài, phải ngắt ba dòng ở ô 2, có thể nới cột trái một chút, miễn quốc hiệu vẫn nằm gọn một dòng ở cột phải.
Một sai lầm thường gặp là chia hai cột bằng nhau cho tiện. Khi đó quốc hiệu cỡ 13 có thể tràn sang hai dòng, và người soạn xử lý bằng cách giảm cỡ quốc hiệu xuống dưới khoảng cho phép, hoặc thu hẹp khoảng cách chữ. Cả hai cách đều sai; chỉnh lại độ rộng cột mới là cách đúng.
Những dòng phải ngang hàng nhau
Dòng quốc hiệu và dòng đầu của tên cơ quan. Hai dòng trên cùng của hai cột bắt đầu ở cùng một độ cao. Nếu cột phải có đoạn trống phía trên hoặc khoảng cách đoạn trước khác cột trái, quốc hiệu sẽ thấp hơn tên cơ quan một chút, nhìn kỹ mới thấy nhưng in ra thì rõ.
Dòng số ký hiệu và dòng địa danh, ngày tháng. Thực hành phổ biến là đặt ô 3 và ô 4 trên cùng một hàng ngang, để phần đầu có hai tầng rõ ràng: tầng tên, tầng số và ngày. Khi ô 2 có ba dòng còn ô 1 chỉ hai dòng, cần thêm khoảng trống ở cột phải để ô 4 xuống ngang hàng ô 3.
Đường kẻ dưới tên cơ quan và đường kẻ dưới tiêu ngữ. Hai đường kẻ này không bắt buộc phải cùng độ cao, vì tên cơ quan có thể dài hơn quốc hiệu – tiêu ngữ một dòng. Nhưng khi ô 2 và ô 1 cùng hai dòng, đặt hai đường kẻ ngang nhau làm phần đầu trông chỉn chu hơn.
Dòng tên loại và hai cột phía trên. Ô 5a nằm hẳn dưới khối hai cột, không chen vào hàng của ô 3 hay ô 4. Giữa khối hai cột và dòng tên loại có khoảng trống vừa đủ để mắt người đọc thấy rõ đâu là phần nhận diện, đâu là tên văn bản.
Phần đầu của công văn và của văn bản có tên loại
Sự khác nhau giữa hai kiểu nằm hết ở tầng dưới cùng của phần đầu. Bảng dưới so sánh từng tầng với ví dụ giả định của Ủy ban nhân dân xã An Phú.
| Tầng | Quyết định (văn bản có tên loại) | Công văn |
|---|---|---|
| Tầng 1, cột trái | ỦY BAN NHÂN DÂN / XÃ AN PHÚ | ỦY BAN NHÂN DÂN / XÃ AN PHÚ |
| Tầng 1, cột phải | Quốc hiệu, tiêu ngữ | Quốc hiệu, tiêu ngữ |
| Tầng 2, cột trái | Số: 07/QĐ-UBND | Số: 125/UBND-VP |
| Tầng 2, cột phải | An Phú, ngày … tháng … năm … | An Phú, ngày … tháng … năm … |
| Tầng 3, cột trái | Không có | V/v … (một đến ba dòng) |
| Tầng 3, giữa trang | QUYẾT ĐỊNH / trích yếu đậm có đường kẻ | Không có |
Công văn kết thúc phần đầu bằng dòng "V/v" trong cột trái, sau đó tới dòng "Kính gửi" và nội dung. Văn bản có tên loại kết thúc phần đầu bằng trích yếu đậm giữa trang. Nhìn tầng 3 là biết ngay văn bản thuộc kiểu nào, nên tầng này cũng là chỗ dễ phát hiện việc dùng nhầm mẫu.
Các thành phần khác như dấu chỉ độ mật, dấu chỉ mức độ khẩn có vị trí riêng trong sơ đồ, gần khối số ký hiệu; cách trình bày các dấu này được bàn ở danh mục bản sao, phụ lục và các thành phần khác, và bạn nên đối chiếu sơ đồ trong bản gốc phụ lục khi dựng mẫu có các thành phần đó.
Khoảng cách giữa các tầng
Phụ lục I nêu vị trí và kiểu chữ của từng ô; khoảng cách cụ thể giữa các tầng trong phần đầu thường được cố định trong mẫu chung của cơ quan sau khi đối chiếu các mẫu trình bày kèm theo phụ lục. Điều quan trọng hơn con số là nhịp: khoảng cách giữa tầng tên và tầng số – ngày nhỏ, vì hai tầng này cùng thuộc khối nhận diện; khoảng cách từ khối hai cột xuống dòng tên loại lớn hơn, để tách phần nhận diện với tên văn bản.
Lỗi hay gặp là dùng các đoạn trống để tạo khoảng cách. Mỗi đoạn trống mang cỡ chữ và khoảng cách đoạn của mẫu, nên khi ai đó đổi cỡ chữ, khoảng cách nhảy theo; khi chuyển tệp sang máy khác, đoạn trống có thể bị gộp hoặc nhân đôi. Khoảng cách tạo bằng thiết lập khoảng cách đoạn ổn định hơn nhiều.
Khi soát một tập văn bản cùng loại, xếp chồng các trang đầu lên nhau và soi qua ánh sáng, hoặc xem lần lượt trên màn hình cùng một tỷ lệ phóng. Nếu dòng tên loại nhảy lên xuống giữa các văn bản, các mẫu đang dùng không thống nhất về khoảng cách và cần được gom về một mẫu chung.
Vì sao phần đầu đúng từng ô vẫn trông lệch
Văn thư lâu năm nhìn một phần đầu là thấy "lệch" trước khi nói được lệch ở đâu. Các nguyên nhân dưới đây giải thích cảm giác đó, xếp theo mức độ hay gặp.
- Hai cột chia bằng nhau, cột phải chật, quốc hiệu bị ép cỡ hoặc ép khoảng cách chữ.
- Các ô trong một cột không cùng trục giữa, chẳng hạn ô 3 canh trái trong khi ô 2 canh giữa.
- Có đoạn trống thừa ở đầu một cột, làm hai cột bắt đầu ở hai độ cao khác nhau.
- Đường kẻ dưới tên cơ quan quá dài, gần bằng cả cột, lấn cảm giác về phía phải.
- Dòng "V/v" in đậm hoặc cỡ lớn, làm khối trái nặng hơn khối phải.
- Dòng tên loại được đặt trong cột phải của bảng nên lệch khỏi giữa trang.
- Khung bảng dùng để chia cột bị để lộ đường viền khi in, hoặc đường viền mờ hiện lên khi chuyển sang định dạng khác.
Cách soát nhanh là in thử một trang rồi gấp đôi theo chiều dọc: nếp gấp phải đi qua giữa dòng tên loại và giữa trích yếu. Sau đó nhìn riêng từng cột: các dòng trong cột trái có cùng trục không, các dòng trong cột phải có cùng trục không. Hai phép thử này bắt được gần hết các nguyên nhân trên.
Phần đầu chỉ ở trang đầu
Toàn bộ năm ô của phần đầu chỉ trình bày một lần, ở trang thứ nhất. Từ trang hai trở đi, văn bản đi thẳng vào nội dung, có số trang canh giữa ở lề trên theo Phụ lục I; trang thứ nhất không hiển thị số trang. Một văn bản có quốc hiệu hay tên cơ quan lặp lại ở đầu các trang sau là dấu hiệu phần đầu đã bị đặt vào vùng đầu trang lặp lại của tệp.
Vì phần đầu chiếm khá nhiều chỗ trên trang một, văn bản ngắn như giấy mời, công văn trả lời đôi khi chỉ còn ít chỗ cho nội dung và bị đẩy sang trang hai chỉ vài dòng cùng phần chữ ký. Khi gặp tình huống này, đừng bóp nhỏ phần đầu hay giảm lề dưới mức cho phép. Cách đúng là rà lại nội dung cho gọn, điều chỉnh khoảng cách đoạn trong phạm vi mẫu cho phép, hoặc chấp nhận văn bản hai trang nhưng bảo đảm trang hai có đủ nội dung, không chỉ có chữ ký.
Phần đầu cũng là phần duy nhất của văn bản mà người nhận nhìn thấy khi văn bản được xếp trong tập hồ sơ hoặc trên màn hình xem trước. Một phần đầu cân đối, đúng thể thức là cách nhanh nhất để văn bản được nhận diện đúng, vào sổ đúng, và được xử lý đúng nơi.
Câu hỏi thường gặp
Phần đầu văn bản hành chính gồm những ô nào?
Theo sơ đồ trong Phụ lục I của Nghị định 30/2020, phần đầu gồm ô 1 quốc hiệu và tiêu ngữ, ô 2 tên cơ quan ban hành, ô 3 số và ký hiệu, ô 4 địa danh và thời gian, ô 5a tên loại và trích yếu của văn bản có tên loại, hoặc ô 5b trích yếu của công văn.
Cột trái và cột phải phần đầu chia theo tỷ lệ nào?
Nghị định mô tả vị trí các ô, không quy định tỷ lệ cột bắt buộc. Thực hành phổ biến là cột trái khoảng hai phần năm, cột phải khoảng ba phần năm vùng soạn thảo, đủ để quốc hiệu cỡ 12 đến 13 nằm gọn một dòng. Cơ quan chọn một tỷ lệ và cố định trong mẫu chung.
Dòng số ký hiệu có phải ngang hàng với dòng ngày tháng không?
Thực hành phổ biến là đặt ô 3 và ô 4 trên cùng một hàng ngang để phần đầu có hai tầng rõ ràng. Khi tên cơ quan dài hơn quốc hiệu và tiêu ngữ một dòng, cần thêm khoảng trống ở cột phải để dòng ngày tháng xuống ngang hàng dòng số ký hiệu.
Tên loại văn bản canh giữa trang hay giữa cột phải?
Giữa trang. Ô 5a nằm dưới khối hai cột và canh giữa theo cả vùng soạn thảo, không theo cột nào. Đặt tên loại trong cột phải của bảng chia cột là lỗi hay gặp, làm tên loại lệch sang phải so với nội dung bên dưới.
Trang hai của văn bản có lặp lại phần đầu không?
Không. Năm ô của phần đầu chỉ ở trang thứ nhất. Từ trang hai, văn bản đi tiếp nội dung, số trang canh giữa ở lề trên, và trang thứ nhất không hiển thị số trang theo Phụ lục I.
Làm sao kiểm nhanh phần đầu có cân không?
In thử một trang và gấp đôi theo chiều dọc: nếp gấp phải đi qua giữa dòng tên loại và trích yếu. Sau đó nhìn từng cột xem các dòng có cùng trục giữa không, hai dòng đầu của hai cột có cùng độ cao không. Hai phép thử này bắt được phần lớn lỗi lệch.