Trước khi đóng dấu, văn thư kiểm năm điều: văn bản đã có chữ ký của người có thẩm quyền, người ký đúng thẩm quyền, văn bản đã được ghi số và ngày, phụ lục và văn bản kèm theo đủ, số bản khớp với nơi nhận. Theo Nghị định 30/2020/NĐ-CP, văn thư chỉ được đóng dấu vào văn bản đã được người có thẩm quyền ký và bản sao văn bản do cơ quan trực tiếp thực hiện.
Con dấu là thứ duy nhất trong phòng văn thư mà một lần dùng sai có thể gây hậu quả lâu dài cho cả cơ quan. Bài này nói về trách nhiệm của văn thư với con dấu theo nguyên tắc của Nghị định, các bước kiểm trước khi đóng, những việc không làm dù được nhờ, và cách giữ, bàn giao con dấu khi đi vắng. Ví dụ dùng tên giả định.
Văn thư là người giữ dấu: trách nhiệm theo Nghị định 30
Nghị định 30/2020/NĐ-CP giao người đứng đầu cơ quan trách nhiệm giao cho văn thư quản lý, sử dụng con dấu và thiết bị lưu khoá bí mật của cơ quan. Văn thư có trách nhiệm bảo quản an toàn, sử dụng con dấu tại trụ sở cơ quan, trực tiếp đóng dấu vào văn bản do cơ quan ban hành và bản sao văn bản, và chỉ giao con dấu cho người khác khi được phép bằng văn bản của người có thẩm quyền, có lập biên bản giao nhận.
Hai chữ "trực tiếp" và "tại trụ sở" là hai chỗ hay bị nới lỏng trong thực tế. Trực tiếp nghĩa là văn thư tự tay đóng, không đưa dấu cho chuyên viên tự đóng "cho nhanh". Tại trụ sở nghĩa là con dấu không theo người đi họp, đi công tác, trừ khi có sự cho phép theo đúng quy định của cơ quan.
Những quy định này nghe như hành chính khô khan, nhưng chúng bảo vệ chính văn thư. Khi có một văn bản đáng ngờ mang dấu cơ quan, câu hỏi đầu tiên luôn là ai đã đóng dấu. Văn thư làm đúng quy trình, có sổ sách, có biên bản giao nhận khi vắng, là người dễ chứng minh mình không liên quan nhất.
Năm điểm kiểm trước mỗi lần đóng dấu
Thứ tự dưới đây đi từ điều quan trọng nhất. Với văn bản quen thuộc, cả năm bước chỉ mất chừng một phút; với văn bản lạ hoặc gấp, càng nên làm đủ:
- Chữ ký. Văn bản đã có chữ ký tươi bằng mực xanh của người có thẩm quyền. Không đóng dấu vào văn bản chỉ có chữ ký nháy, chữ ký in, chữ ký scan, hoặc chưa ký.
- Thẩm quyền. Người ký đúng là người được ký loại văn bản này: cấp trưởng, cấp phó trong lĩnh vực được phân công, người được ký thừa lệnh, thừa ủy quyền theo quy chế. Khối chữ ký ghi đúng quyền hạn, chức vụ, họ tên của chính người đã ký.
- Số và ngày. Văn bản đã được ghi số, ký hiệu và ngày tháng ban hành theo sổ đăng ký văn bản đi. Đóng dấu lên văn bản còn để trống số là tạo ra một văn bản có dấu mà chưa vào sổ.
- Phụ lục, văn bản kèm theo. Đủ số trang, đủ phụ lục như nội dung văn bản nhắc tới, tên phụ lục khớp. Chuẩn bị đóng dấu treo, dấu giáp lai nếu cơ quan quy định.
- Số bản. Số bản có chữ ký khớp với số nơi nhận cộng bản lưu. Bản thừa có chữ ký không đóng dấu; xử lý theo quy chế về văn bản thừa.
Thiếu bất kỳ điểm nào, văn thư trả lại đơn vị soạn thảo, nói rõ thiếu gì. Trả lại có lý do cụ thể giúp đơn vị soạn thảo sửa đúng chỗ, và cũng là bằng chứng văn thư đã làm phần kiểm tra của mình.
Những việc không làm, kể cả khi được nhờ
Không đóng dấu lên giấy trắng hoặc giấy in sẵn chưa có chữ ký, dù lời nhờ là "để anh đi công tác điền sau". Theo nguyên tắc trong Nghị định, dấu chỉ đóng vào văn bản đã có chữ ký của người có thẩm quyền; giấy có dấu mà chưa có nội dung, chữ ký là loại giấy có thể bị điền bất cứ thứ gì.
Không đóng dấu vào văn bản không do cơ quan mình ban hành, ví dụ văn bản của một đơn vị khác nhờ "đóng giùm", giấy tờ cá nhân của cán bộ, hợp đồng riêng. Con dấu của cơ quan chỉ xác nhận văn bản của cơ quan. Việc chứng thực bản sao giấy tờ cho người dân là một thủ tục khác, do cơ quan có thẩm quyền chứng thực thực hiện theo quy định riêng, không phải việc văn thư đóng dấu sao y.
Không giao con dấu cho người khác mang đi, kể cả lãnh đạo, nếu không có văn bản cho phép theo quy chế. Lãnh đạo cần đóng dấu ở nơi khác thì quy chế của cơ quan phải có cách xử lý, ví dụ văn thư đi cùng hoặc giao nhận có biên bản. Mọi cách "linh động" ngoài quy chế đều để lại khoảng trống trách nhiệm.
Giữ dấu khi đi vắng: bàn giao có văn bản và biên bản
Văn thư nghỉ phép, đi học, ốm đau là chuyện thường; cơ quan không thể ngừng ban hành văn bản. Nghị định quy định chỉ giao con dấu cho người khác khi được phép bằng văn bản của người có thẩm quyền, và việc giao, nhận phải được lập biên bản. Như vậy cần hai thứ: văn bản cho phép (thường là quyết định hoặc văn bản giao nhiệm vụ tạm thời) và biên bản giao nhận.
Biên bản giao nhận nên ghi: thời điểm giao, người giao, người nhận, con dấu nào (dấu cơ quan, dấu chức danh nếu có), tình trạng con dấu và hộp mực, thời gian dự kiến nhận lại. Khi văn thư quay lại, lập biên bản nhận lại cũng với các thông tin đó. Hai biên bản cùng với sổ đăng ký văn bản đi cho phép trả lời chính xác ai đã giữ dấu vào ngày nào.
Nơi để dấu ngoài giờ làm việc cũng là chuyện cần quy định: tủ có khoá, chìa khoá do văn thư giữ, không để dấu trên mặt bàn hay trong ngăn kéo không khoá. Ở trường học, xã, phường có ít người, nơi văn thư kiêm nhiều việc và hay rời bàn, tủ khoá là cách đơn giản nhất để con dấu không bị dùng khi văn thư không có mặt.
Từ chối đóng dấu: khi nào và nói thế nào
Khi văn bản chưa ký hoặc chỉ có chữ ký nháy. Đây là trường hợp rõ ràng nhất, không cần cân nhắc. Trả lại và nói ngắn gọn: văn bản cần chữ ký của người có thẩm quyền trước khi đóng dấu.
Khi người ký không đúng thẩm quyền theo phân công. Văn thư không phải người phán xử thẩm quyền, nhưng có trách nhiệm kiểm. Báo chánh văn phòng hoặc lãnh đạo đơn vị soạn thảo, kèm căn cứ là quyết định phân công đang có hiệu lực, để họ xử lý.
Khi văn bản chưa có số, ngày. Trả lại để vào sổ trước. Nếu số được cấp từ hệ thống điện tử, kiểm số trên văn bản khớp với số trên hệ thống.
Khi được nhờ đóng dấu khống hoặc đóng giùm đơn vị khác. Từ chối lịch sự, dẫn quy chế văn thư của cơ quan. Nếu người nhờ là lãnh đạo, đề nghị có văn bản hoặc ý kiến chỉ đạo bằng văn bản theo quy chế; thường thì yêu cầu đó tự dừng lại.
Ghi lại mọi lần từ chối. Một dòng ghi chú trong sổ theo dõi nội bộ: ngày, văn bản gì, lý do trả lại. Không để nặng nề, nhưng đủ để khi có câu hỏi thì có căn cứ trả lời.
Thiết bị lưu khoá bí mật: giữ như giữ con dấu
Ở cơ quan đã dùng văn bản điện tử, chữ ký số của cơ quan nằm trong thiết bị lưu khoá bí mật, thường là thiết bị cắm vào máy tính hoặc khoá được quản lý trên hệ thống. Nghị định 30 đặt thiết bị này cùng chỗ với con dấu trong trách nhiệm quản lý của văn thư. Hiểu đơn giản: ai cầm được thiết bị và mật khẩu là đóng được "dấu điện tử" của cơ quan.
Các nguyên tắc với con dấu áp đúng cho thiết bị này: chỉ ký số của cơ quan lên văn bản đã được người có thẩm quyền ký số, không giao thiết bị và mật khẩu cho người khác khi không có văn bản cho phép, cất giữ thiết bị nơi an toàn, không để cắm sẵn trên máy khi rời bàn. Mật khẩu không ghi trên giấy dán cạnh màn hình, không gửi qua tin nhắn.
Chi tiết vị trí, hình ảnh chữ ký số của cơ quan trên văn bản điện tử thuộc chuyên mục văn bản điện tử và chữ ký số. Ở đây chỉ nhắc rằng văn thư cần coi thiết bị ký số như một con dấu thứ hai, với cùng mức cẩn trọng, và theo hướng dẫn hiện hành của cơ quan về hệ thống quản lý văn bản.
Người mới nhận việc văn thư: nhận dấu thế nào cho rõ ràng
Thời điểm dễ mất dấu vết nhất là lúc đổi người giữ dấu: văn thư cũ chuyển công tác, nghỉ hưu, người mới được giao. Một cuộc bàn giao gọn gàng giúp người mới không phải chịu trách nhiệm cho những gì xảy ra trước ngày mình nhận. Trình tự gợi ý:
- Có văn bản của người đứng đầu giao nhiệm vụ văn thư cho người mới, ghi rõ ngày bắt đầu.
- Lập biên bản bàn giao giữa văn thư cũ và văn thư mới, có người chứng kiến theo quy chế (thường là chánh văn phòng hoặc lãnh đạo phụ trách). Biên bản liệt kê từng con dấu, thiết bị lưu khoá bí mật, chìa khoá tủ đựng dấu, hộp mực.
- Đóng thử từng con dấu lên biên bản để lưu lại hình dấu tại thời điểm bàn giao, giúp nhận biết khi dấu mòn hoặc bị thay sau này.
- Bàn giao sổ đăng ký văn bản đi, văn bản đến, sổ theo dõi nội bộ, ghi số cuối cùng đã cấp và ngày.
- Bàn giao danh mục chữ ký, chức vụ người có thẩm quyền ký đang có hiệu lực, cùng quy chế văn thư và quyết định phân công mới nhất.
Biên bản bàn giao lưu tại văn thư và gửi một bản cho lãnh đạo phụ trách. Từ ngày ký biên bản, mọi dấu đóng trên văn bản của cơ quan thuộc trách nhiệm của văn thư mới, nên người mới có lý do chính đáng để làm biên bản kỹ.
Câu hỏi thường gặp
Văn thư có được đóng dấu khi lãnh đạo gọi điện bảo "cứ đóng, chiều anh ký"?
Không. Nghị định 30/2020/NĐ-CP chỉ cho đóng dấu vào văn bản đã được người có thẩm quyền ký. Đóng trước rồi chờ ký tạo ra một văn bản có dấu chưa có chữ ký, và nếu văn bản đó thất lạc thì người chịu trách nhiệm đầu tiên là văn thư.
Khi văn thư nghỉ một buổi có cần lập biên bản giao dấu không?
Về nguyên tắc, mỗi lần giao con dấu cho người khác đều cần văn bản cho phép của người có thẩm quyền và biên bản giao nhận. Nhiều cơ quan có quyết định cử sẵn người thay văn thư khi vắng, chỉ cần lập biên bản ngắn mỗi lần giao, nhận.
Con dấu bị mất thì văn thư làm gì trước?
Báo ngay người đứng đầu cơ quan bằng văn bản, ghi rõ thời điểm phát hiện và hoàn cảnh. Các bước tiếp theo như báo cơ quan có thẩm quyền, thông báo cho các nơi giao dịch, làm lại dấu thực hiện theo quy định hiện hành về quản lý con dấu, do người đứng đầu chỉ đạo.
Văn thư trường học có được đóng dấu vào giấy xác nhận cho học sinh không?
Được, nếu giấy xác nhận là văn bản của nhà trường, có chữ ký của hiệu trưởng hoặc người được giao ký theo quy chế. Văn thư không đóng dấu vào giấy xác nhận chưa có chữ ký, kể cả khi đã điền đủ thông tin học sinh.
Có cần sổ riêng ghi từng lần đóng dấu không?
Nghị định không bắt buộc sổ riêng cho từng lần đóng dấu. Sổ đăng ký văn bản đi đã ghi văn bản nào được ban hành; nhiều cơ quan thêm sổ theo dõi nội bộ cho các trường hợp đặc biệt như đóng dấu bản sao, trả lại văn bản, giao nhận dấu.
Doanh nghiệp có phải áp dụng các nguyên tắc giữ dấu này không?
Nghị định 30 áp dụng cho cơ quan, tổ chức nhà nước. Doanh nghiệp tự quyết định việc quản lý con dấu theo pháp luật về doanh nghiệp và điều lệ, quy chế nội bộ. Dù vậy, các nguyên tắc như chỉ đóng dấu khi đã ký, có biên bản khi giao dấu vẫn đáng áp dụng.