Trong văn bản hành chính, một từ hoặc cụm từ dùng nhiều lần có thể viết tắt, nhưng lần xuất hiện đầu tiên phải viết đầy đủ và đặt chữ viết tắt trong ngoặc đơn ngay sau cụm từ đó. Đây là nguyên tắc trong hướng dẫn trình bày nội dung ở Phụ lục I Nghị định 30/2020/NĐ-CP. Từ sau đó, chữ tắt được dùng thay cho cụm đầy đủ trong toàn văn bản.
Nguyên tắc nghe đơn giản, nhưng văn bản thực tế vẫn đầy chữ tắt không giải thích, chữ tắt đặt sai chỗ, hai cách viết tắt cho một cụm, và những vị trí đáng lẽ phải viết đầy đủ. Bài này nêu cách viết tắt cho đúng, những chữ tắt đã thành quy ước trong thể thức như V/v, KT., TM., và cách soát một báo cáo dài có hàng chục chữ tắt. Ví dụ trong bài là giả định.
Nguyên tắc: viết đủ lần đầu, chữ tắt trong ngoặc đơn, rồi dùng nhất quán
Mục đích của chữ viết tắt là tiết kiệm chữ cho người đọc, không phải cho người viết. Vì vậy chỉ cụm từ lặp lại nhiều lần mới đáng viết tắt. Một cụm chỉ xuất hiện một hai lần mà vẫn viết tắt thì người đọc phải dừng lại đoán nghĩa, đổi lại chẳng tiết kiệm được bao nhiêu.
Cách làm là ở lần xuất hiện đầu tiên, viết cụm đầy đủ rồi đặt chữ tắt trong ngoặc đơn ngay phía sau: "Trung tâm Phục vụ hành chính công xã An Phú (sau đây gọi tắt là Trung tâm)" hoặc "chương trình mục tiêu (CTMT)" (ví dụ giả định). Cụm "sau đây gọi tắt là" hay gặp trong hợp đồng và quyết định, giúp văn bản rõ ràng hơn khi chữ tắt là một từ thường chứ không phải chuỗi chữ cái.
Sau khi đã đặt chữ tắt, dùng nó nhất quán. Lỗi phổ biến là đoạn này dùng chữ tắt, đoạn sau lại viết đầy đủ, đoạn sau nữa dùng một chữ tắt khác cho cùng cụm. Người đọc có quyền nghĩ đó là hai thứ khác nhau. Trong văn bản pháp lý như hợp đồng, sự lẫn lộn này có thể thành chỗ tranh cãi.
Một chữ tắt chỉ có hiệu lực trong văn bản đã giải thích nó. Văn bản gửi kèm, phụ lục tách rời, hoặc văn bản trả lời sau này đều phải giải thích lại ở lần dùng đầu tiên trong chính nó, không dựa vào văn bản trước.
Những chữ tắt đã thành quy ước trong thể thức
Một số chữ viết tắt không cần giải thích vì chúng là thành phần của thể thức văn bản, được Nghị định 30/2020/NĐ-CP và phụ lục kèm theo dùng thống nhất. Bảng dưới gom các chữ hay gặp và vị trí của chúng; cách trình bày chi tiết từng ô thuộc các danh mục phần đầu và chữ ký, dấu, nơi nhận của trang.
| Chữ tắt | Nghĩa | Vị trí thường gặp |
|---|---|---|
| V/v | về việc | Trước trích yếu nội dung của công văn |
| TM. | thay mặt | Phần chữ ký, khi ký thay mặt tập thể lãnh đạo |
| KT. | ký thay | Phần chữ ký, khi cấp phó ký thay cấp trưởng |
| TL. | thừa lệnh | Phần chữ ký, khi được giao ký thừa lệnh |
| TUQ. | thừa ủy quyền | Phần chữ ký, khi ký theo ủy quyền |
| Lưu: VT | lưu văn thư | Dòng cuối phần nơi nhận |
| QĐ, TTr, KH, BC, TB | quyết định, tờ trình, kế hoạch, báo cáo, thông báo | Trong ký hiệu văn bản, theo bảng chữ viết tắt tên loại ở Phụ lục I |
Để ý dấu chấm sau các chữ tắt quyền hạn ký như "KT.", "TM.", "TL.", "TUQ.": dấu chấm này là một phần của cách viết trong phụ lục. Ngược lại, chữ tắt tên loại trong ký hiệu văn bản không có dấu chấm. Ngoài vị trí thể thức, các chữ như QĐ, TTr không nên dùng thay cho tên loại trong thân văn bản; viết "Quyết định số…", không viết "QĐ số…".
Những chỗ không nên viết tắt
Có những vị trí mà dù cụm từ đã được giải thích, hoặc dù chữ tắt rất quen, văn bản vẫn nên viết đầy đủ. Ở mức nguyên tắc và theo thực tế các cơ quan:
- Tên cơ quan ban hành ở đầu trang: trình bày đầy đủ theo thể thức, trừ những chữ tắt mà phụ lục cho phép ở vị trí đó; cần đối chiếu Phụ lục I Nghị định 30/2020/NĐ-CP.
- Tên loại văn bản và trích yếu nội dung: trích yếu là câu tóm tắt để người tra cứu đọc, viết đầy đủ để không phải đoán.
- Phần căn cứ ban hành: các văn bản được căn cứ nên viết tên loại đầy đủ, không viết "Căn cứ QĐ số…".
- Chức vụ và họ tên người ký: viết đầy đủ; chữ tắt duy nhất ở phần này là chữ chỉ quyền hạn ký như KT., TM., TL., TUQ.
- Đầu câu: tránh bắt đầu câu bằng chữ tắt, nhất là chữ tắt viết thường hoặc có ký tự đặc biệt, vì dễ đọc nhầm.
- Văn bản gửi người dân: thông báo, giấy mời, văn bản trả lời đơn nên viết đầy đủ "Ủy ban nhân dân" thay vì "UBND", vì người nhận không phải ai cũng quen.
Nguyên tắc chung: chữ tắt phục vụ người đọc quen việc trong nội bộ. Văn bản càng hướng ra ngoài, càng nên viết đầy đủ.
Viết chữ tắt cho đúng hình thức
Chữ tắt từ cụm tiếng Việt. Thường lấy chữ cái đầu của mỗi âm tiết, viết in hoa, liền nhau, không có dấu chấm giữa các chữ: UBND, HĐND. Giữ chữ "Đ" có gạch ngang của tiếng Việt, không thay bằng "D": viết HĐND, không viết HDND. Đặt dấu chấm giữa từng chữ như "U.B.N.D." là lối cũ, không còn dùng trong văn bản hành chính.
Chữ tắt có chữ thường xen giữa. Một số chữ tắt dùng chữ thường để phân biệt, như "TTr" cho tờ trình, "ThS." cho thạc sĩ. Đây là chữ tắt đã quy ước, chép đúng từng ký tự; đừng sửa thành in hoa toàn bộ vì sẽ trùng với chữ tắt khác.
Chữ tắt nước ngoài. Tên tổ chức quốc tế viết tắt theo nguyên ngữ, in hoa như bản gốc. Lần đầu xuất hiện nên ghi tên tiếng Việt đầy đủ và chữ tắt nguyên ngữ trong ngoặc đơn. Bài về tên nước ngoài trên trang có thêm chi tiết.
Chữ tắt tự đặt cho một văn bản. Báo cáo, đề án thường tự đặt chữ tắt cho tên chương trình, dự án dài. Chọn chữ tắt không trùng với chữ tắt quen dùng khác, không trùng với ký hiệu tên loại văn bản, và đủ ngắn để có ích. Một chữ tắt dài tám chữ cái không giúp ai đọc nhanh hơn.
Danh mục chữ viết tắt cho báo cáo, đề án dài
Với báo cáo tổng kết, đề án, kế hoạch nhiều trang dùng trên mười chữ tắt, ngoài việc giải thích ở lần đầu, nên có một bảng danh mục chữ viết tắt đặt ở đầu văn bản hoặc trước phụ lục. Bảng gồm hai cột: chữ viết tắt và cụm đầy đủ, xếp theo thứ tự chữ cái. Người đọc lật giữa chừng gặp một chữ tắt lạ có chỗ tra mà không phải dò lại từ đầu.
Danh mục không thay thế việc giải thích ở lần đầu trong thân văn bản, nhất là khi văn bản có thể bị trích từng phần. Hai thứ nên khớp nhau: chữ nào có trong danh mục thì đã được giải thích trong thân bài, và ngược lại.
Khi lập danh mục, bạn sẽ thấy ngay những chữ tắt chỉ dùng một hai lần. Đó là dịp để bỏ chúng, viết đầy đủ. Bạn cũng sẽ thấy những cặp chữ tắt gần giống nhau dễ nhầm; nên đổi một trong hai cho khác hẳn.
Nếu báo cáo được tổng hợp từ nhiều đơn vị, mỗi đơn vị một kiểu viết tắt, người tổng hợp nên thống nhất trước khi ghép. Ghép trước rồi sửa sau thường để sót, vì cùng một cụm có ba chữ tắt và chức năng tìm kiếm chỉ tìm được từng chữ một.
Viết tắt trong bảng, biểu và danh sách
Bảng biểu là nơi chữ tắt mọc nhiều nhất, vì cột hẹp mà tiêu đề cột dài. Những chữ tắt quen trong bảng như TT hoặc STT cho số thứ tự, ĐVT cho đơn vị tính, SL cho số lượng, GC cho ghi chú thường được chấp nhận ở tiêu đề cột. Dù vậy, nếu bảng nằm trong văn bản gửi người ngoài ngành, một dòng ghi chú ngay dưới bảng giải thích các chữ tắt sẽ tránh được câu hỏi ngược lại.
Trong ô dữ liệu, hạn chế viết tắt tên người, tên cơ quan, tên địa danh. Một danh sách ghi "Ng. V. B" thay cho họ tên đầy đủ sẽ không dùng được khi cần đối chiếu với hồ sơ. Với tên đơn vị dài lặp lại ở nhiều dòng, có thể đặt chữ tắt ở lần đầu trong thân văn bản rồi dùng trong bảng, hoặc ghi chú dưới bảng.
Khi bảng được tách ra làm phụ lục riêng hoặc chép sang bảng tính để tổng hợp, chữ tắt dễ mất nghĩa vì phần giải thích nằm ở văn bản chính. Vì thế dòng ghi chú dưới bảng có giá trị hơn ta tưởng: nó đi theo bảng đến bất cứ đâu bảng được dùng lại.
Soát chữ viết tắt trong bốn bước
Bốn bước dưới áp cho mọi văn bản từ hai trang trở lên:
- Tìm các chuỗi chữ in hoa liền nhau trong toàn văn bản. Liệt kê ra giấy nháp mọi chữ tắt tìm thấy.
- Với mỗi chữ tắt, tìm lần xuất hiện đầu tiên. Kiểm xem ngay trước nó có cụm đầy đủ và ngoặc đơn chưa. Nếu chưa, sửa lần đầu thành dạng đầy đủ kèm chữ tắt.
- Kiểm các chỗ không nên viết tắt: trích yếu, căn cứ, chức vụ người ký, đầu câu. Đổi lại thành dạng đầy đủ.
- Kiểm tính nhất quán: mỗi cụm chỉ có một chữ tắt, sau khi đã đặt chữ tắt thì không lúc viết đủ lúc viết tắt.
Văn bản ngắn một trang hiếm khi cần viết tắt. Nếu thấy mình phải viết tắt để văn bản vừa một trang, hãy xem lại có câu nào thừa không, thay vì nén chữ.
Câu hỏi thường gặp
"V/v" viết thế nào cho đúng?
Chữ "V" đầu viết hoa, dấu gạch chéo, chữ "v" sau viết thường, liền nhau không cách. "V/v" chỉ dùng ở vị trí trước trích yếu của công văn theo thể thức. Trong thân văn bản, viết đầy đủ "về việc" khi cần.
Có được viết "UBND" ngay lần đầu nếu ai cũng hiểu không?
Theo nguyên tắc trong Phụ lục I Nghị định 30/2020/NĐ-CP, lần đầu phải viết đầy đủ và đặt chữ tắt trong ngoặc đơn ngay sau. Việc chữ tắt quen thuộc không miễn trừ quy tắc này, nhất là với văn bản gửi ra ngoài hoặc gửi người dân.
Trong nơi nhận có được viết tắt tên cơ quan không?
Thực tế nhiều cơ quan rút gọn tên trong nơi nhận để tiết kiệm dòng, ví dụ dùng chữ tắt UBND. Nên giữ đủ để người nhận nhận ra mình. Phần nơi nhận có cách trình bày riêng, nên đối chiếu Phụ lục I và quy chế công tác văn thư của cơ quan bạn.
"KT." và "TM." có cần dấu chấm không?
Có. Các chữ tắt chỉ quyền hạn ký như KT., TM., TL., TUQ. viết in hoa và có dấu chấm ngay sau, theo cách trình bày trong phụ lục. Thiếu dấu chấm là lỗi thể thức nhỏ nhưng văn thư thường bắt sửa.
Viết tắt "TP." cho thành phố có được không?
Trong văn bản hành chính nên viết đầy đủ "thành phố", hoặc "Thành phố" trong trường hợp viết hoa đặc biệt như Thành phố Hồ Chí Minh. Dạng "TP." quen trong báo chí và địa chỉ giao hàng, nhưng ở văn bản trang trọng nó làm văn bản thiếu chuẩn mực.
Phụ lục tách rời có phải giải thích lại chữ tắt không?
Nên giải thích lại ở lần dùng đầu tiên trong phụ lục, vì phụ lục có thể được in, gửi hoặc trích riêng. Nếu phụ lục luôn đi liền văn bản chính và văn bản đã có danh mục chữ viết tắt, có thể ghi một câu dẫn về danh mục đó.