Chức vụ và học vị được viết hoa khi đi liền với tên một người cụ thể, như "Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã An Phú Nguyễn Văn B" hay "Tiến sĩ Trần Thị C"; khi dùng như danh từ chung để chỉ một loại người thì viết thường. Đây là nguyên tắc nêu trong Phụ lục II Nghị định 30/2020/NĐ-CP, phần viết hoa tên chức vụ, học vị, danh hiệu. Tên người trong bài là ví dụ giả định.
Cái khó nằm ở vùng giữa: chức vụ gắn với tên cơ quan nhưng không kèm tên người, cấp phó, chức danh nghề nghiệp như "chuyên viên chính", và cách ghi ở phần chữ ký vốn có quy định riêng. Bài này đi từng trường hợp, kèm bảng đúng – sai và một số cách viết mà thực tế các cơ quan làm khác nhau, để bạn biết chỗ nào cần thống nhất nội bộ.
Nguyên tắc gốc: chức vụ trở thành một phần của danh xưng
Khi chức vụ đứng ngay trước họ tên một người, nó không còn là danh từ chung mà trở thành một phần của cách gọi người đó. Vì vậy Phụ lục II Nghị định 30/2020/NĐ-CP cho viết hoa tên chức vụ, học vị nếu đi liền với tên người cụ thể. "Giám đốc Lê Văn D" có chữ "Giám đốc" viết hoa; câu "mỗi đơn vị cử một giám đốc dự án" có chữ "giám đốc" viết thường vì không trỏ tới ai cụ thể.
Quy tắc chỉ viết hoa chữ cái đầu của tên chức vụ, không viết hoa mọi âm tiết. "Giám đốc", không phải "Giám Đốc". "Hiệu trưởng", không phải "Hiệu Trưởng". Lỗi viết hoa từng chữ này rất phổ biến trong thư mời, giấy khen, bảng tên đại biểu, vì người soạn quen nhìn chữ in hoa ở phần chữ ký.
Học vị cũng theo cùng logic: "Tiến sĩ", "Thạc sĩ" viết hoa chữ đầu khi đứng trước tên người. Học hàm "Giáo sư", "Phó Giáo sư" cũng vậy. Câu chung chung như "nhóm nghiên cứu có ba tiến sĩ" thì viết thường. Phép thử nhanh: nếu bỏ tên người đi mà câu vẫn đúng ngữ pháp và vẫn nói về một nhóm chung, thì đó là danh từ chung và viết thường.
Nguyên tắc này đơn giản, nhưng văn bản hành chính hiếm khi chỉ có "chức vụ cộng tên người". Phần lớn câu gắn chức vụ với tên cơ quan, hoặc gọi chức vụ mà không nêu tên. Các mục sau giải quyết những trường hợp đó.
Chức vụ gắn với tên cơ quan: bảng đúng – sai
Bảng dưới gom những câu hay gặp trong công văn, giấy mời, báo cáo. Cột giữa là cách viết được dùng phổ biến trong văn bản của cơ quan nhà nước; cột cuối là lỗi hay gặp. Tất cả tên là ví dụ giả định.
| Tình huống | Cách viết nên dùng | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Chức vụ + tên cơ quan + tên người | Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã An Phú Nguyễn Văn B | Chủ Tịch UBND xã An Phú Nguyễn Văn B |
| Chức vụ + tên cơ quan, chỉ một người cụ thể dù không nêu tên | đề nghị Giám đốc Sở Nội vụ tỉnh X chỉ đạo | đề nghị giám đốc sở Nội vụ |
| Chức vụ nói chung, nhiều người | chủ tịch ủy ban nhân dân các xã, phường | Chủ tịch Ủy ban nhân dân các xã |
| Cấp phó, chỉ một người cụ thể | Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã An Phú | Phó chủ tịch, phó Chủ tịch |
| Người đứng đầu trường | Hiệu trưởng Trường Tiểu học An Phú | hiệu trưởng trường tiểu học An Phú |
| Chức vụ trong doanh nghiệp | Giám đốc Công ty TNHH Minh An | GĐ công ty Minh An (trong văn bản gửi đi) |
Dòng thứ hai là chỗ các cơ quan làm không hoàn toàn giống nhau. Khi chức vụ gắn với tên một cơ quan cụ thể, dù không kèm họ tên, nó vẫn chỉ đúng một người, nên phần lớn văn bản của cơ quan nhà nước viết hoa. Dòng thứ ba ngược lại: "chủ tịch ủy ban nhân dân các xã" chỉ một nhóm, là danh từ chung. Nếu cơ quan bạn đã có quy ước khác, giữ quy ước đó và áp dụng nhất quán.
Cấp phó và chức danh ghép: viết hoa chữ nào
Chữ "Phó" đứng đầu. Khi chỉ một người cụ thể, cách viết phổ biến là viết hoa cả chữ "Phó" lẫn chữ đầu của chức vụ phía sau: "Phó Chủ tịch", "Phó Giám đốc", "Phó Hiệu trưởng", "Phó Trưởng phòng". Lý do là "Phó" và "Chủ tịch" đều là thành phần của danh xưng. Viết "Phó chủ tịch" hay "phó Chủ tịch" đều làm người đọc thấy lệch.
Chức vụ có hai thành phần. Với "Trưởng phòng", "Trưởng ban", "Chánh Văn phòng", chữ đầu viết hoa; phần sau viết thường nếu là danh từ chung chỉ loại đơn vị, trừ khi đó là tên một đơn vị cụ thể. Ví dụ giả định: "Trưởng phòng Kinh tế xã An Phú" hoặc "Trưởng Phòng Kinh tế xã An Phú" đều thấy trong thực tế; cách thứ hai nhấn tên phòng như tên riêng. Cơ quan nên chọn một cách và ghi vào quy chế.
Kiêm nhiệm. Một người giữ hai chức vụ thì nêu cả hai, mỗi chức vụ viết hoa chữ đầu và nối bằng dấu phẩy hoặc chữ "kiêm": "Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã kiêm Trưởng Công an xã" (ví dụ giả định). Đừng viết tắt một trong hai chức vụ chỉ vì câu dài.
Chức vụ tạm thời hoặc được giao phụ trách. Các cụm như "Phụ trách", "Quyền" đứng trước chức vụ: thực tế thường gặp "Quyền Giám đốc", "Phó Giám đốc phụ trách". Đây là chỗ nên theo đúng cách ghi trong quyết định giao nhiệm vụ của người đó, vì cách ghi chức vụ trong văn bản phải khớp với quyết định.
Học hàm, học vị: viết đầy đủ, viết tắt và thứ tự
Học hàm gồm Giáo sư, Phó Giáo sư; học vị gồm Tiến sĩ, Thạc sĩ, cử nhân, kỹ sư và các học vị tương đương. Khi ghi cả học hàm lẫn học vị trước tên một người, thứ tự thường gặp là học hàm trước, học vị sau, ngăn bằng dấu phẩy: "Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thị C" (ví dụ giả định). Mỗi danh xưng viết hoa chữ đầu, riêng "Phó Giáo sư" viết hoa cả hai chữ đầu vì "Phó" là thành phần của danh xưng.
Dạng viết tắt "GS.", "PGS.", "TS.", "ThS." xuất hiện nhiều trong giấy mời hội thảo, danh sách đại biểu, bảng tên. Chữ "ThS." có chữ "h" viết thường để phân biệt với các chữ tắt khác. Viết tắt chồng lên nhau như "PGS.TS." là cách quen dùng trong danh sách, nhưng trong thân công văn hay quyết định thì viết đầy đủ ở lần đầu sẽ trang trọng và rõ hơn.
Học vị cử nhân, kỹ sư ít khi đặt trước tên người trong văn bản hành chính; nếu cần nêu thì thường đặt sau, như một thông tin về trình độ: "ông Nguyễn Văn B, kỹ sư xây dựng". Trong vị trí này, "kỹ sư" là danh từ chung, viết thường.
Điều cần nhớ là học hàm học vị trong thân văn bản khác với ở phần chữ ký. Theo Phụ lục I Nghị định 30/2020/NĐ-CP, với văn bản hành chính, trước họ tên người ký không ghi học hàm, học vị và danh hiệu danh dự; việc ghi thêm ở một số khối như vũ trang, giáo dục, y tế, khoa học do người đứng đầu quy định. Khi trình bày phần chữ ký, nên đối chiếu nguyên văn phụ lục và quy chế của cơ quan bạn.
Chức danh nghề nghiệp, ngạch, cấp bậc: thường viết thường
Một nhóm chữ hay bị viết hoa thừa là chức danh nghề nghiệp và ngạch công chức, viên chức. Đây là tên gọi một hạng, một loại vị trí, không phải chức vụ lãnh đạo gắn với một người. Những trường hợp sau thường viết thường trong thân văn bản:
- Ngạch công chức: chuyên viên, chuyên viên chính, chuyên viên cao cấp, cán sự, văn thư. Ví dụ: "bà Lê Thị E, chuyên viên chính" (ví dụ giả định).
- Chức danh nghề nghiệp viên chức: giáo viên tiểu học hạng II, bác sĩ, điều dưỡng, kế toán viên. Phần hạng thường ghi bằng chữ số La Mã theo cách ghi trong quyết định bổ nhiệm.
- Vị trí công việc trong doanh nghiệp: nhân viên kinh doanh, kế toán, thủ kho, khi không phải tên chức vụ quản lý được bổ nhiệm bằng quyết định.
- Cách gọi chung trong cộng đồng: trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố, khi nói chung; nếu nói về một người cụ thể kèm tên thôn và họ tên thì nhiều nơi viết hoa chữ đầu: "Trưởng thôn Bình An Nguyễn Văn F".
- Từ "đồng chí", "ông", "bà", "anh", "chị" đứng trước tên người trong thân văn bản viết thường, trừ khi đứng đầu câu hoặc đứng sau "Kính gửi:" mà cơ quan có quy ước viết hoa.
Nếu danh sách nhân sự có cột "Chức vụ" và cột "Chức danh nghề nghiệp", cách viết trong ô bảng theo cùng nguyên tắc: chức vụ lãnh đạo viết hoa chữ đầu, ngạch và hạng viết thường. Thống nhất cột trước khi in sẽ đỡ phải sửa từng dòng.
Phần chữ ký, phần kính gửi và giấy mời: ba chỗ có cách trình bày riêng
Ở phần chữ ký cuối văn bản, chức vụ của người ký được trình bày bằng chữ in hoa toàn bộ, ví dụ "CHỦ TỊCH", "KT. CHỦ TỊCH" rồi dòng dưới "PHÓ CHỦ TỊCH". Họ tên người ký ở dòng cuối viết in thường, chữ đầu mỗi âm tiết viết hoa. Vì phần này in hoa, nó không phải chỗ để áp quy tắc viết hoa chữ đầu; nhưng chính thói quen nhìn chữ in hoa ở đây làm nhiều người viết "Chủ Tịch" trong thân bài. Cỡ chữ, kiểu chữ và quyền hạn ký thuộc danh mục chữ ký, dấu và nơi nhận.
Ở dòng "Kính gửi:", người nhận có thể là một cơ quan hoặc một cá nhân giữ chức vụ. Khi gửi cá nhân, thường viết danh xưng rồi chức vụ, hoặc chức vụ kèm tên cơ quan: "Kính gửi: Giám đốc Sở Nội vụ tỉnh X" (ví dụ giả định). Chức vụ ở đây chỉ một người cụ thể nên viết hoa chữ đầu.
Giấy mời và danh sách đại biểu là chỗ dễ lộn xộn nhất vì mỗi dòng một người, mỗi người một chức vụ. Cách trình bày gọn là mỗi dòng theo cùng một khuôn: danh xưng hoặc học hàm học vị, họ tên, dấu phẩy, chức vụ và tên cơ quan. Chọn khuôn rồi áp cho mọi dòng, đừng để dòng trên viết tắt "PCT UBND" còn dòng dưới viết đầy đủ. Người được mời thường đọc tên mình kỹ hơn mọi phần khác của giấy.
Câu hỏi thường gặp
Viết "Phó chủ tịch" có sai không?
Trong văn bản hành chính, khi chỉ một người cụ thể, cách được dùng phổ biến là "Phó Chủ tịch", viết hoa cả hai chữ đầu vì cả hai là thành phần của danh xưng. "Phó chủ tịch" thường bị văn thư cấp trên sửa lại, nên tốt nhất thống nhất dạng viết hoa cả hai.
Khi chỉ nói "Chủ tịch" mà không kèm tên người thì sao?
Nếu trong văn bản đã rõ đó là chủ tịch của cơ quan nào, như trong câu "Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã giao Văn phòng tham mưu", phần lớn cơ quan viết hoa vì nó chỉ một người cụ thể. Nếu nói chung về chức vụ, như "quyền hạn của chủ tịch ủy ban nhân dân cấp xã", thì viết thường.
Có cần ghi học vị trước tên người ký văn bản hành chính không?
Theo Phụ lục I Nghị định 30/2020/NĐ-CP, với văn bản hành chính, trước họ tên người ký không ghi học hàm, học vị và danh hiệu danh dự; một số khối như giáo dục, y tế, khoa học được ghi thêm theo quy định của người đứng đầu. Nên đối chiếu nguyên văn và quy chế của cơ quan bạn.
"Tiến sĩ" và "tiến sĩ" khác nhau thế nào?
Chữ hoa dùng khi học vị đứng ngay trước tên một người cụ thể, như "Tiến sĩ Trần Thị C". Chữ thường dùng khi nói về học vị như một danh từ chung, như "đơn vị có năm tiến sĩ" hoặc "bằng tiến sĩ". Hai cách viết cùng đúng, khác nhau ở vai trò trong câu.
Chức danh "chuyên viên chính" có viết hoa không?
Thường không. Đó là tên ngạch công chức, chỉ một loại vị trí chứ không phải chức vụ lãnh đạo gắn với một người. Viết "bà Lê Thị E, chuyên viên chính Phòng Kinh tế" là cách gọn và đúng tinh thần quy tắc, trong đó tên phòng vẫn viết hoa như tên riêng.
Tên chức vụ trong doanh nghiệp tư nhân có phải theo quy tắc này không?
Nghị định 30/2020/NĐ-CP được soạn cho cơ quan nhà nước, doanh nghiệp tham khảo. Dùng cùng nguyên tắc giúp văn bản gửi cơ quan nhà nước trông chuẩn mực, nhưng tên chức vụ trong doanh nghiệp nên ghi đúng như điều lệ hoặc quyết định bổ nhiệm của chính doanh nghiệp.